سه‌شنبه‌‎های بدون خودرو

گروه جامعه  هیچ یک – سه‌شنبه که می‌رسد، شهر می‌تواند برای چند ساعت نفس بکشد، خیابان‌هایی که هر روز زیر سایه دود و صدای موتور و بوق خودروها هستند، می‌توانند سهمی از سکوت و هوای پاک داشته باشند، پویش یک روز بدون خودرو با تمرکز بر روزهای سه شنبه هر هفته، با همین آرزو آغاز شد، آرزوی شهری که در آن برای رسیدن به مقصد، همیشه لازم نباشد موتور خودرو روشن شود.

اما کنار گذاشتن خودرو فقط یک تصمیم شخصی نیست، وقتی قرار است شهروند پیاده برود، دوچرخه سوار شود یا سوار اتوبوس و مترو شود، باید شهری وجود داشته باشد که این انتخاب را برای او ممکن و آسان کند، شاید قصه سه‌شنبه‌های بدون خودرو، در نهایت قصه یک روز بدون خودرو نباشد، قصه تغییر عادتی باشد که سال‌هاست با زندگی شهری گره خورده است بنابراین تغییر دادن آن به زمان، آموزش و زیرساخت نیاز دارد.

پویش سه‌شنبه‌های بدون خودرو که در سال ۱۳۹۴ آغاز شد، قرار بود یک روز در هفته، فرصتی ایجاد کند تا شهروندان خودروهای شخصی را کنار بگذارند و شیوه دیگری از رفت‌وآمد را تجربه کنند، پویشی که هدف آن فقط کاهش تردد خودروها نیست، بلکه تلنگری برای تغییر یک عادت قدیمی در زندگی شهری است، اما می دانیم که تغییر رفتار با توصیه و پویش به تنهایی اتفاق نمی‌افتد، وقتی قرار است شهروند خودرو را کنار بگذارد، باید در مقابل، امکان انتخاب دیگری مانند حمل‌ و نقل عمومی کارآمد، دوچرخه‌سواری و پیاده‌روی ایمن وجود داشته باشد، در غیر این صورت، سه‌شنبه‌های بدون خودرو در حد یک شعار باقی می‌ماند و نمی‌تواند به تغییر پایدار در رفتار شهروندان منجر شود.

این پویش از شهر اراک آغاز شد، ایده‌ای که در آذرماه ۱۳۹۴ توسط یک فعال محیط‌زیست مطرح شد و هدف آن تشویق شهروندان برای کنار گذاشتن خودروهای شخصی دستکم برای یک روز در هفته و حرکت به سمت استفاده از دوچرخه، پیاده‌روی و حمل‌ و نقل عمومی بود.

این ایده به‌ تدریج از اراک فراتر رفت و در شهرهای دیگر کشور نیز مورد استقبال گروه‌های محیط‌زیستی و شهروندان قرار گرفت، در همان ماه‌های نخست، موضوع پویش در شبکه‌های اجتماعی و میان تشکل‌های محیط‌زیستی بازتاب یافت و شهرهای مختلف به اجرای برنامه‌های مرتبط با دوچرخه‌سواری و کاهش استفاده از خودرو پیوستند.

یکی از ویژگی‌های این پویش، سرعت گسترش آن در میان شهرهای مختلف ایران بود، در ادامه، سه‌شنبه‌های بدون خودرو از یک برنامه محدود به دوچرخه‌سواری فراتر رفت و به عنوان یک پویش برای کاهش استفاده از خودروهای شخصی، کاهش آلودگی هوا و ترافیک، افزایش تحرک و ترویج حمل‌ و نقل پاک مطرح شد، برای نمونه، در تهران نیز این پویش با برنامه‌هایی از جمله دوچرخه‌سواری و همراهی برخی مدیران شهری مورد توجه قرار گرفت.

البته اجرای این پویش برای چند سال متوقف شد و دوباره در مرداد ماه امسال سازمان اداری و استخدامی کشور با صدور بخشنامه ای با عنوان روز بدون خودرو در دستگاه‌های دولتی، تلنگری بر اجرای مجدد آن زد، در واقع این پیام روشنی دارد مبنی بر اینکه مصرف سوخت و نحوه جابجایی در شهر فقط به رفتار شهروندان مربوط نیست، دستگاه‌های دولتی نیز در اصلاح الگوی سفرهای روزانه و کاهش مصرف انرژی مسئولیت دارند.

بر اساس این ابلاغ، کارکنان دستگاه‌های اجرایی تا پایان سال، سه‌شنبه‌ها تا حد امکان از خودروی شخصی استفاده نکنند و به حمل‌ و نقل عمومی، خودروهای اشتراکی، دوچرخه یا پیاده‌روی روی بیاورند، هدف کاهش تردد خودروهای شخصی و تقویت استفاده از شیوه‌های جایگزین عنوان شده است.

با گذشت سال‌ها، پرسش اصلی درباره این پویش دیگر فقط این نیست که چند نفر در یک سه‌شنبه خودروهای خود را کنار می‌گذارند، بلکه مساله مهم‌تر، میزان تأثیر آن بر تغییر پایدار الگوی رفت‌ و آمد و رفتار شهروندان است، موضوعی که هادی کیادلیری معاون آموزش و مشارکت های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست نیز بر آن تأکید دارد و معتقد است: پویش زمانی می‌تواند به تغییر رفتار منجر شود که در کنار فرهنگ‌سازی، امکان انتخاب جایگزین‌هایی مانند حمل‌ و نقل عمومی، دوچرخه و پیاده‌روی نیز برای شهروندان فراهم باشد.

شینا انصاری معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست معتقد است دستور ویژه رییس جمهور مبنی بر اجرای طرح «یک روز بدون خودرو » و آغاز اجرای آن از دولت پیامی روشن دارد: «دولت باید پیشگام اجرای سیاست‌هایی باشد که از مردم انتظار مشارکت و همراهی دارد.» بر اساس ابلاغیه اخیر سازمان امور اداری و استخدامی؛ دستگاه‌های اجرایی، ادارات و سازمان‌ها می بایست تا پایان سال، استفاده از خودروی شخصی را دست‌کم در یک روز از هفته‌ کاهش‌ ‌دهند و استفاده از حمل‌ و نقل عمومی و شیوه‌های جایگزین رفت‌ و آمد را در دستور کار قرار دهند.

به اعتقاد کارشناسان، تغییر رفتار به‌ویژه در حوزه حمل‌ و نقل، تنها با توصیه و آموزش اتفاق نمی‌افتد، شهروندی که سال‌ها برای رفت‌ و آمدهای روزمره خود به خودرو شخصی وابسته بوده، زمانی می‌تواند خودرو را کنار بگذارد که گزینه جایگزین برای او در دسترس، آسان، ایمن و قابل استفاده باشد بنابراین سه‌شنبه‌های بدون خودرو باید از یک عنوان صرفاً نمادین فراتر رود و به حرکتی اجتماعی برای تغییر رفتار تبدیل شود.

به عبارتی تغییر رفتار بدون فراهم کردن امکان رفتار جدید اتفاق نمی‌افتد، به این معنا که نمی‌توان از شهروندان خواست کمتر از خودرو استفاده کنند، اما همزمان حمل‌ و نقل عمومی کارآمد، مسیرهای مناسب دوچرخه‌سواری و امکان پیاده‌روی ایمن در اختیار آنها قرار نداد اما از سوی دیگر با توجه به وضعیت هوا و ترافیک به ویژه در کلانشهرها لزوم شکل گیری و اجرای چنین پویش هایی با هدف فرهنگ سازی و اجرا الزامی است.

در واقع بخش مهمی از رفتارهای روزمره انسان‌ها به میزان سهولت و هزینه انتخاب‌ها بستگی دارد، اگر استفاده از خودرو برای شهروند آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر از گزینه‌های دیگر باشد، طبیعی است که خودرو همچنان انتخاب غالب باقی بماند، مثلا اگر رفتن تا سر کوچه با خودرو راحت‌تر باشد، فرد احتمالاً همان خودرو را انتخاب خواهد کرد، بنابراین نمی‌توان صرفاً مردم را مخاطب قرار داد و از آنها خواست رفتار خود را تغییر دهند، بلکه باید شرایطی ایجاد شود که رفتار جدید برای آنها امکان‌پذیر و فایده آن قابل درک باشد.

در این میان، حتی هوای سالم می‌تواند یکی از منافع قابل درک تغییر رفتار باشد، اما شهروند باید بتواند رابطه میان رفتار خود و نتیجه آن را احساس کند، در غیر این صورت، توصیه‌های زیست‌محیطی به مرور اثرگذاری خود را از دست می‌دهند.

تغییر رفتار بدون فراهم شدن زیرساخت‌ها امکان‌پذیر نیست

هادی کیادلیری معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اینکه پویش «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» نباید صرفاً به یک پویش مناسبتی محدود شود، گفت: تغییر رفتار مردم زمانی اتفاق می‌افتد که در کنار آموزش و فرهنگ‌سازی، امکان رفتار جایگزین مانند استفاده از حمل‌ و نقل عمومی، دوچرخه‌ سواری و پیاده‌ روی فراهم باشد و برای رفتار درست نیز فایده‌ای قابل درک ایجاد شود.

وی در گفت و گو با تأکید بر اینکه تغییر رفتار صرفاً با آموزش و برگزاری پویش محقق نمی‌شود، افزود: اگر می‌خواهیم مردم از خودرو کمتر استفاده کنند، باید امکان رفتار جایگزین از جمله حمل‌ و نقل عمومی، دوچرخه‌سواری و پیاده‌ روی فراهم باشد و در کنار آگاهی‌بخشی، مشوق‌ها، قوانین حمایتی و هزینه‌های قابل درک برای رفتارهای نامطلوب نیز در نظر گرفته شود.

وی با تأکید بر اینکه پویش «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» باید به یک حرکت اجتماعی برای تغییر رفتار تبدیل شود، گفت: تغییر رفتار بدون فراهم کردن امکان رفتار جدید اتفاق نمی‌افتد و در کنار آموزش و فرهنگ‌سازی، باید زیرساخت‌های حمل‌ و نقل عمومی، مسیرهای دوچرخه‌سواری و سایر امکانات جایگزین خودرو فراهم شود.

کیادلیری، درباره پویش «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» اظهار کرد: این پویش یک حرکت اجتماعی است که می‌تواند زمینه جایگزین شدن یک رفتار با رفتار دیگر را فراهم کند.

وی افزود: البته من قبلاً هم درباره عنوان «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» توضیح داده‌ام و فکر می‌کنم این عنوان نیاز به تعدیل دارد، چراکه یک دستور مطلق برای یک هدف رفتاری مشخص است، شاید بهتر باشد از عبارتی مانند «سه‌شنبه‌های استفاده کمتر از خودرو» یا «سه‌شنبه‌های استفاده کمتر از خودروی تک‌سرنشین» استفاده شود، زیرا این عناوین بیشتر قابل دسترسی هستند.

کیادلیری ادامه داد: در نهایت، هدف این است که این تغییر اجتماعی اتفاق بیفتد، یعنی یک روز مشخص کنیم که شهروندان، دانش‌آموزان و کارمندان بخشی از سفرهای خود را با مترو، اتوبوس، دوچرخه، پیاده‌روی و سایر شیوه‌های حمل‌ونقل انجام دهند.

وی تأکید کرد: نکته مهم این است در کنار مواردی که مطرح می‌کنیم، باید ببینیم آیا امکانات لازم برای انجام این رفتارها فراهم است یا می‌توانیم آنها را فراهم کنیم.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: با توجه به وضعیت حمل‌ و نقل عمومی، من شخصاً درباره تغییر فرهنگ به یک نظام اعتقاد دارم که شرایط را برای فرد فراهم کند تا بتواند تصمیم درست بگیرد، یعنی رفتار مطلوب برای او فایده قابل ادراکی داشته باشد و رفتار نامطلوب برایش هزینه قابل توجهی ایجاد کند.

وی افزود: این تغییر فقط با اقناع کردن و تغییر نگرش اتفاق نمی‌افتد، آموزش و جلب توجه یک گام بسیار مهم است، اما مهم‌تر از آن، تسهیل رفتار است، یعنی امکان انجام رفتار جدید باید وجود داشته باشد.

کیادلیری ادامه داد: اگر هدف ما استفاده از حمل‌ و نقل عمومی است، موضوع حمل‌ و نقل عمومی اهمیت زیادی پیدا می‌کند و باید این امکانات را داشته باشیم، حتی در مواردی باید امکان استفاده رایگان از حمل‌ و نقل عمومی را نیز مورد توجه قرار دهیم.

وی تصریح کرد: به جای اینکه فقط افراد را هدف قرار دهیم و به آنها بگوییم چه کاری انجام دهند، باید شرایطی فراهم کنیم تا فردی که از خودروی شخصی خود استفاده نمی‌کند، فایده قابل ادراکی از این انتخاب داشته باشد.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست یکی دیگر از موضوعات مهم در آموزش و فرهنگ‌سازی را وضع قوانین دانست و گفت: بعد از اینکه تشکیلات و امکانات لازم را فراهم کردیم، باید قوانین را نیز تغییر دهیم، برای مثال مشخص شود استفاده از خودروهای تک‌سرنشین به چه شکلی باشد و چگونه بتوان استفاده از این خودروها را کاهش داد.

وی افزود: موضوعاتی مانند کاهش آلودگی نیز در همین چارچوب قرار می‌گیرد، وقتی درباره الگوی مصرف مردم صحبت می‌کنیم، باید روی الگوی تولید نیز کار کنیم، یعنی کسانی که خودرو تولید می‌کنند و امکانات مربوط به آن را فراهم می‌کنند، باید به سمتی حرکت کنند که خودروها و تجهیزات با هزینه کمتر و آلودگی کمتر تولید شوند.

کیادلیری تأکید کرد: وقتی یک نسخه مانند «سه‌شنبه‌های بدون خودرو» مطرح می‌شود، نباید این موضوع فقط به یک روز محدود شود، بلکه این رویداد باید تأثیراتی در جامعه و در زنجیره‌های مختلف، از زنجیره تولید گرفته تا زنجیره مصرف و از مسئولان گرفته تا مردم، ایجاد کند.

وی ادامه داد: در بحث آموزش و فرهنگ‌سازی، اقناع و تغییر نگرش، تفکیک رفتار و ایجاد یک سازوکار کاملاً قانونی باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند تا در مجموع بتوانیم تغییر رفتار ایجاد کنیم.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست خاطرنشان کرد: نکته‌ای که برای من بسیار مهم است این است که ما با اجرای چنین برنامه‌هایی توجه مردم را جلب می‌کنیم، اما تغییر رفتار بدون فراهم کردن امکان رفتار جدید اتفاق نمی‌افتد.

وی گفت: وقتی می‌خواهیم نگرش افراد را تغییر دهیم، باید امکان ایجاد رفتار جدید را نیز فراهم کنیم، برای مثال، وقتی می‌گوییم با دوچرخه بیایید، باید ببینیم آیا مسیرهای کامل و مناسب دوچرخه‌سواری داریم یا خیر، وقتی می‌گوییم از وسایل حمل‌ و نقل عمومی استفاده کنید، باید ببینیم آیا سیستم حمل‌ و نقل عمومی از نظر پوشش، ساعت فعالیت و زمان‌بندی مناسب و کارآمد است تا مردم بتوانند بخشی از سفرهای خود را با آن جایگزین کنند.

کیادلیری با اشاره به تجربه کشورهای توسعه‌ یافته گفت: باید ببینیم مردم در کشورهای توسعه‌ یافته‌تر چگونه از امکانات موجود استفاده می‌کنند و چگونه رفتار خود را تغییر می‌دهند، بنابراین، این موضوع باید به یک معادله رفتاری میان دولت و مردم تبدیل شود، نه اینکه فقط اشخاص و مردم را هدف قرار دهیم و از آنها بخواهیم نگرش خود را تغییر دهند.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: در این معادله، افراد و مسئولان مختلف نقش دارند، کسی که باید تسهیلات را برای انجام رفتار جایگزین فراهم کند، کسی که باید در حمایت از این رفتار قانون وضع کند و رسانه‌هایی که باید برای تبدیل این رفتار به هنجار اجتماعی فعالیت کنند، اگر یک رفتار را مدتی تکرار کنیم اما نتیجه‌ای نداشته باشد، قطعاً بی‌اثر خواهد شد.

کیادلیری با اشاره به دشواری تغییر عادت‌های روزمره اظهار کرد: مساله این است که اکنون تا حدودی به استفاده از خودرو عادت کرده‌ایم، برای مثال حتی برای رفتن به سر کوچه و خرید یک وسیله ساده نیز سوار خودرو می‌شویم و برمی‌گردیم.

وی تأکید کرد: زمانی که انجام یک کار مطلوب برای انسان فایده قابل ادراکی نداشته باشد، انسان آن رفتار را انجام نمی‌دهد.

کیادلیری در ادامه با تأکید بر نقش هزینه و فایده در تغییر رفتار انسان‌ها گفت: زمانی که یک کار نامطلوب برای شما هزینه‌ای نداشته باشد، در واقع دست از انجام آن برنمی‌دارید، نمی‌توان با انسان‌ها و افراد به صورت خنثی رفتار کرد، برای انجام کار درست باید پاداش وجود داشته باشد و برای انجام رفتار نامطلوب نیز باید هزینه‌ای در نظر گرفته شود، به‌گونه‌ای که این هزینه و فایده برای فرد قابل ادراک باشد.

وی افزود: نمی‌توان صرفاً به این دلیل که فردی توانایی پرداخت هزینه را دارد، گفت او می‌تواند هر کاری که می‌خواهد انجام دهد. با توجه به اینکه وضعیت هوای ما نامناسب است و خودروهای ما نیز کیفیت پایینی دارند، موضوعاتی مانند بنزین نیز مطرح است و انجام اقداماتی برای تغییر این شرایط، به‌ویژه در کلان‌شهری مانند تهران، ضروری به نظر می‌رسد.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست درباره اینکه در این شرایط چه باید کرد، اظهار کرد: همان‌طور که گفته شد، بخش اصلی موضوع بر عهده دولت است که باید بسترهای لازم را فراهم کند، اما در طرف مقابل مردم نیز قرار دارند، اگر دولت بستر لازم را فراهم کند، الگوی تولید نیز باید تغییر کند.

وی تأکید کرد: من اعتقاد دارم هیچ‌کدام از این موارد جایگزین یکدیگر نمی‌شوند و بیشترین کاری که باید انجام دهیم، در بخش تولید است، از تولید خودروهای باکیفیت گرفته تا تولید بنزین باکیفیت و فراهم کردن امکانات و تسهیلاتی که استفاده از رفتارهای جایگزین را برای مردم آسان کند.

کیادلیری ادامه داد: اگر رفتن تا سر کوچه با خودرو برای شما راحت‌تر باشد، قطعاً تا آخر مسیر نیز با خودرو خواهید رفت، اگر انجام یک رفتار هزینه‌ای برای شما نداشته باشد، قطعاً آن رفتار را ادامه خواهید داد.

وی تصریح کرد: اصلاً نمی‌توان فقط مردم را هدف قرار داد و به آنها گفت این کار را بکنید و آن کار را نکنید، چنین چیزی امکان‌پذیر نیست، باید برای رفتار، یک معادله و برای هر کاری یک نقشه تعریف شود تا فرد از انجام آن رفتار، فایده قابل درکی به دست آورد، حتی برخورداری از هوای سالم نیز یک نوع فایده است، اما فرد باید بتواند این فایده را درک کند.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: بخشی از این موضوع به آگاهی و تغییر نگرش مربوط می‌شود و بخش دیگر نیز آموزش است، اما موضوع محورهای دیگری مانند تسهیل‌گری رفتار، وجود قوانین حمایت‌کننده از آن رفتار، فراهم بودن امکان انجام رفتار و همچنین شکل‌گیری هنجارها و رضایت‌های قلبی در جامعه دارد، بنابراین مجموعه این عوامل باید در کنار یکدیگر قرار بگیرند تا تغییر رفتار در جامعه اتفاق بیفتد.

وی در پاسخ به این پرسش که برای تحقق این هدف چه باید کرد، گفت: تمام دستگاه‌ها باید با یکدیگر کار کنند و هماهنگ شوند، به هیچ وجه نمی‌توان انتظار داشت که یک دستگاه به تنهایی بتواند این موضوع را در سیاست‌گذاری و اجرا پیش ببرد.

معاون آموزش و مشارکت‌های مردمی سازمان حفاظت محیط زیست در ادامه با تأکید بر ضرورت فراهم کردن بستر تغییر رفتار اظهار کرد: به نظر من، انجام چنین رفتارهایی الزام است، اما بستر آن نیز باید فراهم باشد و امکان رفتار باید وجود داشته باشد.

وی افزود: صرفاً برگزاری پویش کافی نیست، نمی‌توان فقط پویش برگزار کرد و از مردم خواست رفتار خود را تغییر دهند، باید امکان تغییر رفتار نیز برای جامعه فراهم شود و مردم بتوانند از امکانات جایگزین استفاده کنند.

کیادلیری خاطرنشان کرد: فراهم کردن این امکان و ایجاد زیرساخت‌های لازم، وظیفه دولتمردان و دستگاه‌های مختلف است و این دستگاه‌ها باید در کنار یکدیگر برای تحقق آن همکاری و هماهنگی داشته باشند.