فرهنگ کتاب و کتابخوانی این روزها تحت تاثیر فضای مجازی و استفاده گسترده از شبکههای اجتماعی قرار گرفته است و کارشناسان امر، تغییر چنین شرایطی را مستلزم ترویج مطالعه در خانواده و انس دانشآموزان با کتابهای غیردرسی در کنار تحصیل میدانند.
به گزارش هیچ یک _ بیشتر ما این روزها به نوعی با اینترنت، رایانهها، گوشیهای هوشمند و فضای مجازی سر و کار داریم و گاه زمان قابل توجهی را بدون اینکه متوجه باشیم، در این فضاها و با این ابزارهای دیجیتال سپری میکنیم.
اما در روزگاری توسعهمحور که اطلاعات در حجمی زیاد و با سرعتی بیسابقه در حال مبادله بوده و فرصت درنگ و تامل در هیاهوی زندگی شهری کمتر از همیشه شده است، کتاب همچنان یکی از انگشتشمار راههای باقی مانده است که انسان را به ژرفتر دیدن و دقیقتر اندیشیدن فرا میخواند.
هرچند در استانی مانند اردبیل با چنین پیشینه غنی از فرهنگ، ادب و سنت، حوزه کتاب و کتابخوانی را نمیتوان تنها در تعداد کتابخانهها یا آمار امانت کتاب خلاصه کرد اما مساله اصلی همچنان جایگاه مطالعه در زندگی روزمره مردم و میزان حضور کتاب در سبد فرهنگی خانوادهها است.
کتابخانههای عمومی شهرها، کتابفروشیها، محفلهای ادبی و برنامههای ترویج کتابخوانی هرکدام بخشی از تصویری را شکل میدهند که وضعیت کتابخوانی در این استان را روایت میکند؛ اما این تصویر تا چه اندازه با ظرفیتهای فرهنگی اردبیل همخوانی دارد؟ کتاب در زندگی امروز مردم این استان چه جایگاهی دارد و برای پررنگتر شدن فرهنگ مطالعه چه باید کرد؟
برخی بر این باورند زمانی را که هر شخص روزانه در فضای مجازی سپری میکند، میتواند به مطالعه اختصاص دهد و برخی دیگر بدون حتی سالانه یک ساعت حضور در کتابخانه با رد این دیدگاه مدعی هستند که بخشی از زمان مطالعه آنها به فضای مجازی و ابزارهای دیجیتال انتقال یافته است و خوانش مطلب در فضای مجازی را مطالعه قلمداد می کنند.
هرچند فضای مجازی خود فرصتی برای فرهنگسازی و ترغیب جامعه به مطالعه محسوب میشود، اما بعضی از کارشناسان تاکید میکنند که تلفن همراه و فضای مجازی به هیچ صورت نمیتواند جای کتاب و کتابخانه را بگیرد؛ چرا که کتابخانه و کتاب تمرکز ما را روی متن و احساسی که به کتاب داریم، بیشتر میکند.
رقابت کتاب و کتابخوانی با جاذبههای کاذب دیجیتال
مسئول کتابخانه ۱۵ خرداد شهر آراللو شهرستان اردبیل در این زمینه اظهار کرد: امروزه بزرگترین چالش در حوزه کتاب و کتابخوانی، رقابت با جاذبههای کاذب دیجیتال میباشد که جای کتاب را در زندگی ما گرفته است اما نباید ناامید باشیم.
فرشته آزادی که ۱۳ سال سابقه کار دارد، به تغییرهای صورت گرفته در یک دهه گذشته اشاره کرد و افزود: در چنین شرایطی باید رویکرد ما در حوزه کتاب و مدیریت کتابخانهها تغییر کند و کتابخانه را با مهارتآموزی و زندگی روزمره پیوند دهیم.
وی بیان کرد: این اقدام در کتابخانه آراللو صورت گرفته است و برای کودکان و نوجوانان مسابقههای کتابخوانی، کارگاههای قصهگویی و معرفی کتابهای جذاب متناسب با سن آنها برگزار میکنیم تا با کتاب و کتابخوانی انس بیشتری بگیرند.
مسئول کتابخانه ۱۵ خرداد شهر آراللو اضافه کرد: کتابخانه قلب تپنده یک جامعه و فرهنگ هر شهر و هر محله است اما امروزه دیگر تنها کارکرد یک فضا برای امانت کتاب را ندارد؛ بلکه پاتوقی برای برگزاری نشستهای صیمی و فراهم کردن زمینه رشد کودکان و نوجوانان است.
اختصاص پول برای خرید کتاب هزینه نیست؛ بلکه سرمایهگذاری برای آرامش و آگاهی است.
وی با تاکید بر اینکه درب کتابخانهها همیشه به روی مشتاقان دانایی باز است، عنوان کرد: کتابخانه مامنی امن برای تفکر و ارتقای اطلاعات و آگاهی افراد است و برای ترویج فرهنگ کتابخوانی باید کار را از خانوادهها و مدرسهها آغاز کنیم و به این باور برسیم که خرید کتاب، هزینه نیست.
آزادی، خرید کتاب را سرمایهگذاری برای آرامش و آگاهی دانست و گفت: با توجه به اینکه در هفته کتاب و کتابخوانی قرار داریم، انتظار داریم والدین به همراه فرزندان خود به کتابخانهها سر بزنند و عضو شوند و از فضای آرام و منابع غنی آنها استفاده کنند.
ضرورت فرهنگسازی از خانهها و ارائه منابع بهروز در کتابخانهها
یکی از کتابداران کتابخانه شهید مطهری اردبیل نیز گفت: با توجه به اینکه در دوره بازیهای رایانهای، گوشیهای پیشرفته و فضای مجازی قرار داریم، توجه به کتاب و حوزه کتابخوانی به ویژه بین نسل جوان کمرنگتر شده است.
الهام رضاپور به ۱۸ سال سابقه فعالیت خود در این حوزه اشاره کرد و افزود: هرچند شاهد کاهش آمارهای مطالعه هستیم اما مجموع شرایط نشان میدهد، کسانی که از ابتدا با کتاب مانوس بودهاند و علاقه قلبی به کتابخوانی دارند، این شرایط نتوانسته آنها را از کتابخوانی دور کند.
وی بیان کرد: بر این باور هستم که کتابخانه یک پناهگاه امن همگانی برای رهایی از دغدغههای ذهنی، رسیدن به آرامش و فرار از روزمرگیهایی است که با استفاده از گوشی تلفن و فضای مجازی نمیتوان به آن دست یافت.
این فعال حوزه کتاب اضافه کرد: هرچند افزایش استفاده از فضای مجازی در کاهش آمارهای مرتبط با سرانه کتابخوانی تاثیر داشته است، اما باور دارم چنان که کتابخانه همواره جایگاه سنتی خود را حفظ کرده است، در آینده نیز با وجود چنین چالشهایی جایگاه خود را حفظ میکند.
وی عنوان کرد: اگر منابع بهروز و کتابهایی که مورد اقبال عموم مردم است در کتابخانهها ارائه شود، جایگاه آنها تقویت خواهد شد؛ اما از سوی دیگر به نقش خانواده و مدرسه در آموزش و ایجاد علاقه به کتابخوانی در کودکان نیز باید توجه کنیم.
رضاپور اظهار کرد: آموزش در سن کودکی تاثیر بیشتری بر شخصیت فرد در بزرگسالی دارد و وقتی کودکی در دست سایر اعضای خانواده کتاب میبیند و به همراه آنها به کتابخانه میرود، ناخودآگاه به کتاب و کتابخوانی گرایش پیدا میکند.
فرصت فضای مجازی و ظرفیت مغفول مدارس
کتابدار با سابقه کتابخانه شیخ صفیالدین اردبیلی اظهار کرد: یکی از چالشهایی که در این حوزه داریم، نبود تمایل به کتابخوانی به ویژه در بین نسل جوان و افرادی است که از آنها توقع مطالعه بیشتری میرود و فضای مجازی هم به رقیب بزرگی برای آن تبدیل شده است.
پریسا سلیمی با بیان اینکه شرایط چاپ و نشر امسال نسبت به سالهای گذشته تغییر چندانی نداشته است، افزود: باید در نظر داشت که خود فضای مجازی هم در مجموع میتواند به ارتقای سرانه مطالعه کمک کند و البته تنها کمیت مهم نیست و کیفیت مطالعه هم اهمیت دارد.
وی یادآور شد: سوای فعالیت نهادهای رسمی، برخی صفحهها در شبکههای اجتماعی نیز وجود دارند که در زمینه معرفی کتاب فعالیت میکنند و با گسترش چنین اقدامهایی و ایجاد انگیزه مطالعه و معرفی کتابهای خوب به مردم، میزان مراجعه به کتابخانهها میتواند افزایش یابد.
این کتابدار با سابقه تصریح کرد: البته نباید از نقش محوری خانوادهها و به ویژه مدرسهها و معلمها در این زمینه گذشت؛ زیرا با وجود تاثیری که مدرسه در بحث آموزش کودکان و نوجوانان دارد، هیچ گاه شاهد معرفی کتاب و تشویق دانشآموزان به مطالعه فرادرسی نبودیم.
وی اضافه کرد: کودکان باید همزمان با آموزشهای عمومی با کتابهای غیر درسی هم آشنا شوند و از تمرکز صرف بر درس خواندن، به سمت مطالعه گرایش پیدا کنند و البته هر شخصی سلیقه ویژه خود را دارد که بر اساس آن در بیشتر کتابخانههای استان اردبیل منابعی مطابق ذائقههای گوناگون وجود دارد.
سلیمی، توجه بیشتر سیستم نشر و ناشران به ذائقه مردم را نیز خواستار شد و ادامه داد: باید ساز و کاری برای کاستن از هزینههای چاپ و نشر در نظر گرفته شود تا هم ما به عنوان متولی بتوانیم منابع بیشتر و متنوعتری تهیه کنیم و هم توان خرید مردم تقویت گردد.
در حال حاضر ۴۹ باب کتابخانه نهادی در شهرها، ۱۶ باب کتابخانه در نقاط روستایی، ۱۴ باب کتابخانه مشارکتی و یک کتابخانه سیار با نزدیک به یک میلیون و ۸۰۰ هزار جلد کتاب در استان اردبیل فعال است.
استان اردبیل با ۱۲ شهرستان و جمعیت افزون بر یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر در شمال غرب کشور قرار دارد.

