شاید کمتر کسی بداند عشایر ایران از نسل‌ها پیش، راهکارهایی هوشمندانه برای ذخیره آب، احیای مراتع و مقابله با خشکسالی و تغییرات اقلیمی داشته‌اند. به گفته مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت عشایر در طول سال‌های متمادی روش‌های خاصی برای بهره‌برداری از منابع طبیعی به کار برده‌اند؛ روش‌هایی که به آن‌ها اجازه می‌دهد از طبیعت استفاده کنند، بدون آنکه در بلندمدت آسیب جدی به آن وارد شود.
به گزارش هیچ یک _ حفاظت از طبیعت دیگر فقط به معنای حصار کشیدن به دور جنگل‌ها، مراتع و زیستگاه‌های ارزشمند نیست. تجربه جهانی نشان داده است که بدون مشارکت مردم بومی و جوامع محلی، حفاظت از تنوع زیستی و منابع طبیعی نمی‌تواند در بلندمدت موفق و پایدار باشد. همین نگاه، جهان را به سمت شکل‌گیری ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره سوق داد؛ مناطقی که در آن‌ها حفاظت از محیط زیست با زندگی و فعالیت پایدار انسان پیوند می‌خورد.
ایران با برخورداری از ۱۴ ذخیره‌گاه زیست‌کره، گنجینه‌ای از تنوع زیستی و فرهنگی را در خود جای داده است. نکته قابل توجه اینکه بخش مهمی از این مناطق با قلمروهای عرفی و مسیرهای کوچ عشایر هم‌پوشانی دارند؛ جوامعی که طی نسل‌ها، شیوه‌های منحصربه‌فردی برای سازگاری با شرایط سخت محیطی و استفاده مسئولانه از منابع طبیعی آموخته‌اند.
از ذخیره برف در شکاف کوه‌ها برای تأمین آب روزهای گرم گرفته تا پراکنش بذر گیاهان مرتعی با کمک دام‌ها، این ابتکارهای بومی نشان می‌دهد عشایر تنها بهره‌برداران طبیعت نبوده‌اند بلکه در بسیاری از مناطق، نقشی مهم در حفاظت و احیای آن داشته‌اند؛ تجربه‌هایی که امروز می‌توانند راهگشای مقابله با بحران‌های محیط‌زیستی و تغییر اقلیم باشند.
کیانوش داوودی – مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست – درباره تأثیر تغییرات محیط زیستی بر زیستگاه‌ها و ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره به ایسنا می‌گوید: موضوع ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره از زمانی اهمیت پیدا کرد که جهان به این جمع‌بندی رسید که اگر قرار است تنوع زیستی برای نسل‌های آینده به‌صورت پایدار حفظ شود، الگوهای پیشین حفاظت به‌تنهایی پاسخگو نیستند و نمی‌توان بدون در نظر گرفتن عامل انسانی، حفاظت پایداری را دنبال کرد.
وی با اشاره به تاریخچه شکل‌گیری این رویکرد گفت: در سال ۱۹۷۱ میلادی، برنامه انسان و زیست‌کره یونسکو شکل گرفت. حدود چهار تا پنج سال بعد، یعنی از سال ۱۹۷۶ میلادی، فرایند معرفی و ثبت مناطقی در جهان با عنوان ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره آغاز شد. هدف این بود که مناطقی که از نظر تنوع زیستی و ویژگی‌های طبیعی اهمیت ویژه‌ای دارند، در چارچوبی مورد توجه قرار گیرند که علاوه بر حفاظت، نقش انسان و جوامع محلی را نیز در نظر بگیرد.
داوودی با توضیح تفاوت ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره با مناطقی مانند پارک‌های ملی اظهار کرد: در پارک ملی، حفاظت از اجزای طبیعی، گونه‌ها و ارزش‌های زیست‌محیطی منطقه در اولویت قرار دارد و بهره‌برداری از منابع در آن بسیار محدود است البته این به معنای ممنوعیت مطلق همه فعالیت‌ها نیست بلکه فعالیت‌ها باید تابع ضوابط حفاظتی باشند.
وی افزود: در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، علاوه بر اهمیت اکولوژیک منطقه، موضوع حضور انسان و چگونگی تعامل جوامع محلی با طبیعت نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. این مناطق ممکن است زیستگاه گونه‌های انحصاری یا بومی باشند، یعنی گونه‌هایی که به یک کشور یا منطقه خاص تعلق دارند و در جای دیگری از جهان یافت نمی‌شوند. در عین حال، بسیاری از این مناطق با قلمروهای عرفی عشایر کوچنده هم‌پوشانی دارند.
هم‌پوشانی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره با قلمرو عشایر
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اهمیت حضور جوامع عشایری در این مناطق گفت: عشایر در طول سال‌های متمادی روش‌های خاصی برای بهره‌برداری از منابع طبیعی به کار برده‌اند؛ روش‌هایی که به آن‌ها اجازه می‌دهد از طبیعت استفاده کنند، بدون آنکه در بلندمدت آسیب جدی به آن وارد شود.
وی ادامه داد: این جوامع در طول نسل‌ها با تنش‌های محیطی مختلف مواجه بوده‌اند و به‌تدریج روش‌هایی برای تعدیل این تنش‌ها، سازگاری با شرایط محیطی و افزایش تاب‌آوری زندگی خود به وجود آورده‌اند. به همین دلیل ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره فقط مناطق ارزشمند طبیعی نیستند بلکه از نظر دانش بومی، شیوه‌های معیشت و تجربه‌های تاریخی جوامع محلی نیز اهمیت زیادی دارند.
داوودی با اشاره به نقش یونسکو در شناسایی و ثبت این مناطق اظهار کرد: یونسکو با توجه به همین ویژگی‌ها، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره را در کشورهای مختلف شناسایی و ثبت می‌کند. در حال حاضر ۷۹۷ سایت ذخیره‌گاه زیست‌کره در ۱۴۵ کشور جهان ثبت شده است.
وی درباره سابقه ایران در این زمینه گفت: ایران از کشورهای فعال در معرفی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره بوده است. کشور ما در سال ۱۹۷۶ میلادی، ۹ منطقه را به‌عنوان ذخیره‌گاه زیست‌کره یونسکو معرفی کرد و پس از انقلاب نیز پنج منطقه دیگر به این مجموعه افزوده شد. به این ترتیب، ایران در حال حاضر ۱۴ ذخیره‌گاه زیست‌کره دارد که اکوسیستم‌های مختلف کشور را دربرمی‌گیرند.
از قشقایی‌ها تا بلوچ‌ها و ترکمن‌ها؛ تنوع دانش بومی در ذخیره‌گاه‌ها
داوودی یکی از ویژگی‌های مهم ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره ایران را هم‌پوشانی آن‌ها با قلمرو کوچ عشایر دانست و گفت: یکی از ویژگی‌های انحصاری و جذاب ذخیره‌گاه‌های کشور ما این است که بخش قابل توجهی از آن‌ها با قلمروهای کوچ عشایر هم‌پوشانی دارند. این موضوع فرصتی برای شناخت و استفاده از دانش بومی و تجربه‌های ارزشمند این جوامع فراهم می‌کند.
وی با اشاره به حضور گروه‌های مختلف عشایری و محلی در ذخیره‌گاه‌های کشور اظهار کرد: از ایل قشقایی در مناطقی مانند ذخیره‌گاه پریشان گرفته تا جوامع محلی ارسباران، عشایر بختیاری در ذخیره‌گاه تنگ صیاد، جوامع بلوچ و زابلی در منطقه هامون و ترکمن‌ها در ذخیره‌گاه گلستان، گروه‌های مختلفی از جوامع عشایری و محلی در این مناطق حضور دارند.
داوودی افزود: این جوامع دانش بومی و تجربه‌های خاص خود را برای بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی، سازگاری با تغییر اقلیم و مواجهه با تنش‌های محیطی در اختیار دارند. این تجربه‌ها می‌توانند در افزایش تاب‌آوری سرزمین و تقویت توان سازگاری کشور با تغییرات اقلیمی مورد استفاده قرار گیرند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: ما می‌توانیم از تجربه‌های کوچک اما موفق عشایر کوچنده در این مناطق استفاده کنیم و با شناسایی و توسعه این روش‌ها، ظرفیت تاب‌آوری کل سرزمین را افزایش دهیم. این تجربه‌ها بسیار ارزشمندند و نمونه‌های متعددی از آن‌ها وجود دارد.
ذخیره برف کوهستان برای تأمین آب در مناطق کم‌آب
داوودی با اشاره به نمونه‌هایی از دانش بومی عشایر در زمینه روش‌های سنتی ذخیره آب در مناطق کوهستانی گفت: برای مثال، در منطقه کپه‌داغ، کوهستان‌ها مرتفع و برف‌گیر هستند اما برف تنها در بخشی از سال در ارتفاعات باقی می‌ماند. در بسیاری از مواقع، منابع آبی در ارتفاعات محدود است و مردم و دام‌های عشایر برای تأمین آب مورد نیاز خود با دشواری مواجه می‌شوند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست توضیح داد: عشایر این مناطق از گذشته روشی برای ذخیره برف کوهستان داشتند. آنان برف را در شکاف سنگ‌ها جمع‌آوری و نگهداری می‌کردند و روی آن را با موادی مانند خاشاک و کاه می‌پوشاندند تا از ذوب سریع آن جلوگیری شود. به این ترتیب، برف برای مدت بیشتری در شکاف سنگ‌ها باقی می‌ماند.
وی افزود: آنان در قسمت پایین محل ذخیره، حوضچه یا مسیری برای هدایت آب ایجاد و با استفاده از یک لوله، آب حاصل از ذوب برف را به محل مورد نظر هدایت می‌کردند. این آب برای تأمین نیازهای عشایر و دام‌هایشان مورد استفاده قرار می‌گرفت.
داوودی با بیان اینکه این شیوه نمونه‌ای از سازگاری با شرایط اقلیمی و کمبود منابع آب است، گفت: چنین روش‌هایی نشان می‌دهد جوامع محلی چگونه با شناخت دقیق از محیط زندگی خود، راهکارهایی برای مدیریت منابع و کاهش آسیب‌پذیری در برابر محدودیت‌های محیطی ایجاد کرده‌اند. این روش سنتی در صحبت‌های محلی با عنوان‌هایی مانند برف‌چاله یا برف‌اندوزی شناخته می‌شود؛.
بذرپاشی طبیعی و احیای مراتع با کمک گله‌های عشایری
وی در ادامه به نمونه دیگری از دانش بومی عشایر، این بار در منطقه تنگ صیاد، اشاره کرد و گفت: عشایر بختیاری در این منطقه روش جالبی برای کمک به احیای مراتع داشتند. در گله‌های آن‌ها معمولاً یک یا چند بز نر به‌عنوان پیشرو حرکت می‌کردند و چوپان از این ویژگی برای انتقال بذر گیاهان استفاده می‌کرد.
داوودی توضیح داد: چوپان‌ها در فصل پاییز بذرهای رسیده گیاهان را جمع‌آوری می‌کردند و پیش از آغاز بهار، آن‌ها را داخل کیسه‌های چرمی سوراخ‌دار می‌ریختند سپس این کیسه‌ها را به گردن بزهایی که در جلوی گله حرکت می‌کردند، آویزان می‌کردند.
وی افزود: در زمان حرکت گله، بذرها به‌تدریج از سوراخ‌های کیسه روی زمین می‌ریختند. پس از آن، گوسفندان از روی بذرها عبور می‌کردند و سم آن‌ها موجب می‌شد بخشی از بذرها در خاک قرار گیرد. با نخستین بارندگی‌های بهاری، شرایط برای جوانه‌زنی بذرها و رویش مجدد گیاهان فراهم می‌شد و مرتع می‌توانست احیا شود.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر اهمیت این تجربه گفت: این مثال نشان می‌دهد که عشایر فقط به بهره‌برداری از مراتع فکر نمی‌کردند بلکه احیای آن‌ها نیز برایشان اهمیت داشت. در واقع آن‌ها روش‌هایی برای بازسازی منابعی که از آن استفاده می‌کردند، به کار می‌گرفتند.
وی ادامه داد: سازوکارهایی در بسیاری از مناطق برای حفاظت از قلمروهای عرفی وجود داشت. برای مثال افرادی با عنوان «دشتبان» مسئول مراقبت از قلمرو و نظارت بر آن بودند. این شیوه‌ها نشان می‌دهد که جوامع محلی و عشایر، سال‌ها پیش از شکل‌گیری بسیاری از ساختارهای رسمی دولتی در حوزه حفاظت از طبیعت، روش‌هایی برای مراقبت از محیط زندگی خود ایجاد کرده بودند.
داوودی تصریح کرد: عشایر کوچنده و روستاییان مناطق دورافتاده در طول نسل‌ها از طبیعت پاسداری کرده و روش‌ها و ابتکارهای پایداری را توسعه داده‌اند. این روش‌ها امروز در قالب دانش سنتی یا دانش بومی شناخته می‌شود و ارزش بسیار زیادی دارد.
ثبت و نگهداری تجربه‌های عشایر در دبیرخانه دانش سنتی
وی با اشاره به اقدامات سازمان برای مستندسازی این دانش اظهار کرد: چند سال است که در سازمان، دبیرخانه‌ای با عنوان دبیرخانه دانش سنتی راه‌اندازی شده است. تجربه‌ها، دانش و خرد بومی عشایر کوچنده و روستاییان مناطق دورافتاده به‌ویژه در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره در این دبیرخانه ثبت و نگهداری می‌شود.
داوودی افزود: هدف این است که تجربه‌هایی که در طول سال‌ها و نسل‌ها شکل گرفته‌اند، فراموش نشوند و امکان استفاده از آن‌ها برای برنامه‌های حفاظتی و مدیریتی فراهم شود. این دانش حاصل شناخت دقیق مردم از محیط زندگی خود است و می‌تواند در کنار یافته‌های علمی، به مدیریت بهتر منابع طبیعی کمک کند.
وی ادامه داد: در کارگاه‌ها و رویدادهایی که برگزار می‌کنیم، نمایندگانی از جوامع محلی را دعوت می‌کنیم تا تجربه‌های موفق خود را ارائه دهند. این افراد در این نشست‌ها روش‌ها و راهکارهایی را که در زندگی روزمره و مدیریت منابع طبیعی به کار گرفته‌اند، با دیگران به اشتراک می‌گذارند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به اهمیت این تبادل تجربه گفت: این اقدامات به شکل‌گیری یک جریان ارتباطی میان ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره کمک می‌کند تا جوامع محلی و مسئولان مناطق مختلف بتوانند از تجربه‌های یکدیگر استفاده کنند. در واقع هدف فقط ثبت یک تجربه در یک منطقه نیست بلکه می‌خواهیم امکان انتقال و بهره‌گیری از تجربه‌های موفق در مناطق دیگر نیز فراهم شود.
راه‌اندازی شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره
داوودی در ادامه از راه‌اندازی شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره خبر داد و اظهار کرد: در حال حاضر، شبکه ملی ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره راه‌اندازی شده و روی پلتفرم‌های داخلی فعالیت می‌کند.
وی افزود: این شبکه بستری برای تبادل تجربه میان مردم عشایر، روستاییان و حتی مسئولان محلی در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره است. افراد و گروه‌های مختلف می‌توانند تجربه‌ها و روش‌های خود را در این بستر به اشتراک بگذارند و از دانش و راهکارهای یکدیگر بهره‌مند شوند.
مسئول ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره دفتر زیستگاه سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: راه‌اندازی این شبکه می‌تواند به تقویت ارتباط میان جوامع محلی، افزایش تبادل دانش و معرفی تجربه‌های موفق کمک کند. وقتی تجربه‌های ارزشمند در مناطق مختلف ثبت شود و در اختیار دیگران قرار گیرد، امکان استفاده گسترده‌تر از آن‌ها برای حفاظت از طبیعت، مدیریت منابع طبیعی و افزایش تاب‌آوری در برابر تغییرات محیطی فراهم می‌شود.
داوودی در پایان تاکید کرد: دانش بومی عشایر و روستاییان به‌ویژه در مناطق ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره سرمایه‌ای ارزشمند است. این دانش نه‌تنها حاصل تجربه‌های طولانی‌مدت زندگی در طبیعت است بلکه می‌تواند در مواجهه با چالش‌های امروز محیط زیست از جمله تغییر اقلیم، کمبود آب و تخریب مراتع راهگشا باشد بنابراین شناسایی، ثبت، نگهداری و انتقال این تجربه‌ها باید به‌عنوان بخشی از برنامه‌های حفاظت از تنوع زیستی و مدیریت پایدار سرزمین مورد توجه قرار گیرد.
About The Author
