نصف جهان در مسیر توسعه صنعت گیاهان دارویی

به گزارش هیچ یک _ گیاهان دارویی در جهان امروز دیگر صرفاً بخشی از طب سنتی و دانش بومی جوامع به شمار نمی‌روند، بلکه به یکی از حوزه‌های مهم پیونددهنده سلامت، کشاورزی، صنایع دارویی، اقتصاد دانش‌بنیان و تجارت تبدیل شده‌اند. افزایش توجه به فرآورده‌های طبیعی، توسعه داروهای با منشأ گیاهی و گسترش استفاده از طب سنتی و مکمل، جایگاه این گیاهان را در نظام‌های سلامت و اقتصاد جهانی پررنگ‌تر کرده است.

سازمان جهانی بهداشت نیز در راهبرد جهانی طب سنتی برای سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۴، بر استفاده ایمن، اثربخش و مبتنی بر شواهد از ظرفیت‌های طب سنتی و فرآورده‌های گیاهی تأکید کرده است. بر اساس اعلام این سازمان، میلیون‌ها نفر در جهان از طب سنتی و مکمل استفاده می‌کنند و حفاظت از منابع گیاهی دارویی، علاوه بر حوزه سلامت، با حفظ تنوع زیستی و توسعه پایدار نیز ارتباط مستقیم دارد.

ایران نیز به دلیل برخورداری از تنوع اقلیمی، گونه‌های گیاهی متعدد و پیشینه طولانی طب سنتی، از ظرفیت قابل توجهی در حوزه گیاهان دارویی برخوردار است. این ظرفیت، در صورت اتصال تولید کشاورزی به دانش فنی، صنایع فرآوری، بازار و صادرات، می‌تواند از یک مزیت طبیعی به یک مزیت اقتصادی تبدیل شود. در چنین شرایطی، توسعه کشت گیاهان دارویی تنها به معنای افزایش سطح زیرکشت نیست، بلکه بخشی از مسیر حرکت به سمت کشاورزی با ارزش افزوده بیشتر، تنوع‌بخشی به محصولات و استفاده هدفمند از ظرفیت‌های اقلیمی کشور است.

۲۵۰ هزار هکتار از اراضی کشاورزی ایران به تولید گیاهان دارویی اختصاص دارد و میزان تولید سالیانه آن حدود ۴۱۴ هزار تن است.

اصفهان از پیشتازان صنعت کشاورزی ایران با ۵۶۸ هزار هکتار اراضی (معادل پنج درصد از مساحت استان و سه درصد از اراضی کشاورزی کشور) محسوب می‌شود، تولید سالانه محصولات زراعی استان در شرایط عادی حدود ۴.۶ میلیون تن و مجموع اراضی باغی استان حدود ۸۵ هزار هکتار است، همچنین مجموع تولیدات باغی و گلخانه‌ای این خطه در شرایط عادی به حدود ۸۸۶ هزار تن می‌رسد.

این دیار در بسیاری از زیرشاخه‌های صنعت کشاورزی در ایران دارای رتبه‌های برتر است و در زمینه کشت و تولید گیاهان دارویی جایگاه ممتازی دارد، مسوولان این خطه در سال‌های اخیر با توجه به محدودیت منابع آب، تنوع اقلیمی و ضرورت حرکت به سمت کشاورزی اقتصادی‌تر، توسعه کشت محصولات کم‌آب‌بر را در دستور کار قرار داده‌اند و در این میان، گیاهان دارویی یکی از ظرفیت‌هایی است که می‌تواند در بخش‌هایی از اراضی استان، متناسب با شرایط اقلیمی و منابع موجود، جایگاه بیشتری در الگوی تولید پیدا کند.

نگاهی به شرایط آبی اصفهان، اهمیت این موضوع را دوچندان می‌کند، کشاورزی استان طی سال‌های گذشته با محدودیت‌های جدی منابع آب روبه‌رو بوده و همین مساله، ضرورت بازنگری در ترکیب محصولات و حرکت به سمت کشت‌هایی با نیاز آبی متناسب‌تر را افزایش داده است. البته باید توجه داشت که میزان مصرف آب هر گیاه دارویی یکسان نیست و انتخاب گونه باید بر اساس شرایط اقلیمی، خاک، دسترسی به آب و هدف اقتصادی تولید انجام شود.

تنوع آب و هوایی استان، امتیازی برای توسعه صنعت گیاهان دارویی

یکی از مزیت‌های استان اصفهان در صنعت مورد اشاره، تنوع اقلیمی آن است. از مناطق سرد و مرتفع در غرب و جنوب استان تا مناطق گرم و خشک شرق و شمال، شرایط متفاوتی برای تولید محصولات کشاورزی وجود دارد و همین تنوع می‌تواند زمینه انتخاب گونه‌های متفاوت گیاهان دارویی را فراهم کند. در مناطق دارای بارش مناسب، ظرفیت کشت برخی گونه‌ها به صورت دیم وجود دارد و در مناطق خشک‌تر نیز گونه‌های متناسب با شرایط کم‌آبی می‌توانند مورد بررسی قرار گیرد.

یکی از موضوعات تعیین‌کننده در توسعه گیاهان دارویی، مساله فرآوری است. ارزش اقتصادی بسیاری از این محصولات صرفاً در فروش محصول خام حاصل نمی‌شود و بخش مهمی از ارزش افزوده در مراحل پس از برداشت شکل می‌گیرد.

خشک‌کردن استاندارد، جداسازی، عصاره‌گیری، تولید اسانس، بسته‌بندی، تولید فرآورده‌های دارویی و بهداشتی و ایجاد نشان مخصوص می‌تواند ارزش اقتصادی محصول را افزایش دهد. از همین رو، توسعه سطح زیرکشت باید با توسعه ظرفیت‌های فرآوری همراه باشد. در سطح ملی نیز سیاست‌گذاری جدید گیاهان دارویی بر تکمیل زنجیره ارزش تأکید دارد و هدف آن حرکت از تولید پراکنده به سمت تولید برنامه‌ریزی‌شده و متناسب با مزیت‌های منطقه‌ای است.

توسعه گیاهان دارویی را می‌توان در کنار سایر برنامه‌های اصلاح الگوی کشت استان بررسی کرد. قرار نیست همه اراضی کشاورزی به این محصولات اختصاص پیدا کند، بلکه هدف می‌تواند استفاده هدفمند از ظرفیت زمین‌هایی باشد که از نظر اقلیم، خاک و منابع آب، شرایط مناسبی برای تولید گونه‌های مشخص دارند.

در چنین شرایطی، انتخاب محصول باید بر اساس یک مجموعه شاخص انجام شود: نیاز آبی، عملکرد در واحد سطح، ارزش اقتصادی، امکان فرآوری، دسترسی به بازار، مقاومت در برابر تنش‌های محیطی و امکان تولید مستمر.

این رویکرد با جهت‌گیری جدید الگوی کشت گیاهان دارویی کشور نیز همخوانی دارد. برنامه ملی سال ۱۴۰۵ تلاش دارد تولید این محصولات را با محدودیت منابع پایه و شرایط اقلیمی مناطق مختلف هماهنگ کند.

۱۷۵۰ هکتار افزایش سطح کشت گیاهان دارویی در اصفهان طی ۲ سال

در همین ارتباط مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی اصفهان در گفت و گو اظهار داشت: توسعه کشت گیاهان دارویی سال گذشته در مساحتی بالغ بر ۷۵۰ هکتار رقم خورد و امسال قصد داریم این میزان را به یک هزار هکتار برسانیم.

احمدرضا رییس‌زاده اضافه کرد: استان اصفهان در کشت گیاهان دارویی با بیش از ۱۰ هزار هکتار و تولید ۶۱ هزار تن در سال از جایگاه ویژه ای در کشور برخوردارست و در اغلب موارد رتبه‌های اول تا پنجم را در اختیار دارد.

وی بیان کرد: همچنین بیش از ۲ هزار و ۵۰۰ واحد سنتی و صنعتی در استان اصفهان در زمینه فراوری، بسته بندی و صادرات این نوع محصولات فعالیت می‌کنند.

رییس زاده خاطرنشان کرد: بطور تقریبی ۸۰ گونه از ۱۰۰ گونه گیاه دارویی مورد کشت در کشور در استان اصفهان مورد بهره برداری قرار گرفته است که آمار مطلوبی محسوب می‌شود.

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های توسعه گیاهان دارویی، ظرفیت قابل توجه این محصولات برای حضور در بازارهای بین‌المللی است. برخلاف بسیاری از محصولات کشاورزی که صادرات آن‌ها به‌دلیل فسادپذیری، حجم بالا و هزینه حمل‌ونقل با محدودیت‌هایی مواجه است، بخش قابل توجهی از گیاهان دارویی پس از خشک‌شدن یا فرآوری، قابلیت نگهداری و جابه‌جایی در مسافت‌های طولانی را دارند. همین ویژگی، در کنار ارزش اقتصادی بالاتر برخی گونه‌ها، می‌تواند این محصولات را به یکی از گزینه‌های قابل توجه برای توسعه صادرات غیرنفتی تبدیل کند.

بازار جهانی گیاهان دارویی تنها به فروش گیاه خشک محدود نمی‌شود و طیف گسترده‌ای از محصولات شامل اسانس‌ها، عصاره‌ها، مواد اولیه صنایع دارویی، فرآورده‌های طبیعی، مکمل‌ها، محصولات آرایشی و بهداشتی و داروهای گیاهی را دربرمی‌گیرد. به همین دلیل، هرچه محصول در زنجیره تولید بیشتر فرآوری شود، امکان ایجاد ارزش افزوده و دستیابی به بازارهای تخصصی‌تر نیز افزایش پیدا می‌کند. برای ایران نیز این موضوع یک فرصت مهم است؛ زیرا صادرات ماده خام معمولاً ارزش افزوده محدودتری ایجاد می‌کند، در حالی که فرآوری و تبدیل گیاهان دارویی به محصولات استاندارد و دارای نشان، می‌تواند سهم بیشتری از ارزش نهایی محصول را نصیب تولیدکننده و اقتصاد کشور کند.

مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی اصفهان در این خصوص یادآور شد: سال گذشته یک هزار و ۳۲۳ تن انواع گیاهان دارویی و فرآورده‌های مرتبط به ارزش سه میلیون دلار از استان به بیش از ۴۰ کشور جهان صادر شد.

رئیس زاده افزود: عمده اقلام صادراتی استان شامل موسیر، گلاب و عرقیات گیاهی، اسانس‌ها، گلرنگ، ترخون، پنیرک، گل گاوزبان، نعناع، میوه نسترن و سایر گیاهان دارویی و فرآورده‌های مرتبط بوده است.

رییس سازمان جهاد کشاورزی اصفهان نیز در این پیوند گفت: توسعه گیاهان دارویی در راستای اصلاح الگوی کشت و حرکت به سمت تولید محصولات با نیاز آبی کمتر است و این صنعت با توجه به تنوع شرایط آب‌وهوایی استان اصفهان می‌تواند ظرفیت قابل توجهی برای توسعه داشته باشد.

مهرداد مرادمند با اشاره به ظرفیت‌های موجود در استان افزود: توسعه کشت گیاهان دارویی می‌تواند علاوه بر کمک به اصلاح الگوی کشت، زمینه‌ساز ایجاد اشتغال و توسعه صادرات به کشورهای دیگر شود.

وی توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری را یکی از نیازهای اساسی این بخش عنوان و بیان کرد: افزایش واحدهای فرآوری و بسته‌بندی گیاهان دارویی باید بیش از گذشته مورد حمایت قرار گیرد و تسهیلات لازم برای سرمایه‌گذاری در این حوزه فراهم شود.