از بانک‌های زیستی تا داروهای نسل جدید

عبدالرضا دانشورآملی در گفت‌وگو با هیچ یک ، به مناسبت سالگرد تاسیس جهاددانشگاهی با تشریح نقش جهاددانشگاهی در توسعه علوم زیستی، گفت: فلسفه وجودی جهاددانشگاهی از بدو تأسیس، پیوند میان علم، نیازهای جامعه و صنعت با تکیه بر روحیه خودباوری بوده و این نهاد همواره در حوزه علوم زیستی، پیشگام بومی‌سازی دانش و شکستن مرزهای تحریم بوده است.

وی افزود: تأسیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران در سال ۱۳۸۶ در بستر جهاددانشگاهی و در راستای تحقق مأموریت‌های تعیین‌شده در حوزه‌های امنیت سلامت، امنیت غذایی و امنیت اقتصادی انجام شد. جهاددانشگاهی با این نگاه که ثروت آینده کشورها نه منابع زیرزمینی، بلکه ذخایر ژنتیکی و زیستی آنهاست، زمینه ایجاد یک زیست‌بانک ملی و پدافند غیرعامل را فراهم کرد تا از تنوع زیستی کشور صیانت شده و زیرساخت توسعه بیوتکنولوژی و پزشکی نوین تقویت شود.

میزبانی از ده‌ها هزار نمونه زیستی در ۲۷ کلکسیون تخصصی

رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران با اشاره به مهم‌ترین دستاوردهای این مرکز اظهار کرد: این مجموعه با ساختاربندی تخصصی در قالب چهار بانک زیستی شامل میکروارگانیسم‌ها، سلول‌های انسانی و جانوری، گیاهی و بانک DNA و داده‌های ژنومی، امروز میزبان ده‌ها هزار نمونه زیستی ارزشمند در قالب ۲۷ کلکسیون تخصصی است.

وی ادامه داد: این کلکسیون‌ها انواع رده‌های سلولی استاندارد تحقیقاتی، سلول‌های نرمال، سرطانی، بنیادی، دست‌ورزی‌شده ژنتیکی و نامیرا، همچنین میکروارگانیسم‌هایی نظیر باکتری، قارچ، جلبک و پروبیوتیک، نمونه‌های گیاهی شامل هرباریوم، بذر، اسانس و عصاره و نیز نمونه‌های DNA، RNA، وکتور و میزبان را در بر می‌گیرند.

دانشورآملی با اشاره به توسعه مستمر بانک‌های زیستی خاطرنشان کرد: تاکنون بیش از ۱۴۹۰ نمونه سلولی و بافتی، ۸۰ نمونه وکتور، ۶۱۰ نمونه بانک DNA، ۱۱ هزار نمونه هرباریومی، بیش از ۱۰ هزار نمونه بذر، اسانس و عصاره و ۱۶۳۲ نمونه میکروبی در این مرکز تولید، ذخیره‌سازی و نگهداری شده است.

وی افزود: توسعه بانک DNA از طریق ذخیره نمونه‌های وکتور، سویه‌ها و نمونه‌های کنترل کیفی و همچنین گسترش بانک گیاهی با نمونه‌برداری میدانی، تکثیر گونه‌های ارزشمند، توسعه کلکسیون‌ها، ارائه خدمات تخصصی در حوزه نمونه‌های زیستی و فروش پایه‌های کشت بافتی و نهال از دیگر اقدامات این مرکز به شمار می‌رود.

ایجاد کلکسیون کم‌نظیر از گونه‌های زعفران ایران

رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران با تأکید بر رویکرد مسئله‌محور این مرکز گفت: در حوزه حفاظت از تنوع زیستی و مقابله با تهدیدات زیستی، سال گذشته نمونه‌های زیستی ارزشمندی در حوزه‌های جانوری، گیاهی و میکروارگانیسم‌ها جمع‌آوری، شناسایی، تکثیر و برای انتقال به مخازن پشتیبان آماده‌سازی شد تا در شرایط بحرانی، پایداری ذخایر ژنتیکی کشور تضمین شود.

وی یکی از پروژه‌های راهبردی مرکز را اجرای طرح جمع‌آوری، ارزیابی و ایجاد کلکسیون خارج از رویشگاه زعفران‌های ایران دانست و اظهار کرد: در قالب این طرح، کلکسیونی از بنه تمامی گونه‌های ایرانی جنس زعفران ایجاد شد.

دانشورآملی ادامه داد: برای اجرای این پروژه، ۵۰ روز فعالیت میدانی در ۱۵ استان کشور انجام شد و در نهایت کلکسیونی کم‌نظیر شامل حدود ۸۰ جمعیت از ۲۲ گونه زعفران در مرکز شکل گرفت. این مجموعه حاصل نمونه‌برداری گسترده از زیستگاه‌های طبیعی این گونه‌ها در کوه‌های کپه‌داغ، جنگل‌های هیرکانی، جنگل‌های ارسباران، مناطق کوهستانی البرز جنوبی و رشته‌کوه‌های زاگرس است.

توسعه بذرهای هیبرید و پروبیوتیک در راستای امنیت غذایی

وی با اشاره به اقدامات مرکز در حوزه امنیت غذایی گفت: تمرکز ویژه‌ای بر توسعه فناوری‌های نوین زیستی صورت گرفته و از مهم‌ترین پروژه‌های در حال اجرا، طرح‌های فناورانه در حوزه تولید بذرهای هیبرید و پروبیوتیک‌های مورد استفاده در خوراک دام، طیور و صنایع غذایی است که به‌طور مستقیم در راستای تقویت امنیت غذایی و سلامت کشور برنامه‌ریزی شده‌اند.

رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران افزود: در این راستا تاکنون هشت رقم بذر کاهو تولید و ثبت شده و فرآیند تولید بذرهای هیبرید خیار، گوجه‌فرنگی و فلفل نیز در حال اجراست.

جلوگیری از خروج سالانه یک میلیون دلار ارز با توسعه بانک‌های زیستی

دانشورآملی با اشاره به چالش‌هایی همچون تغییرات اقلیمی، فرسایش ژنتیکی و وابستگی به منابع خارجی گفت: تغییرات اقلیمی و فرسایش ژنتیکی، تهدیدی جدی برای گونه‌ها و نژادهای بومی به شمار می‌روند. برای مقابله با این چالش، بانک گیاهی مرکز از طریق نمونه‌برداری‌های گسترده میدانی و تکثیر گونه‌های ارزشمند، در حال انقراض و راهبردی، از نابودی این ذخایر جلوگیری کرده است.

وی ادامه داد: در راستای کاهش وابستگی به منابع خارجی نیز توسعه بانک‌های زیستی در حوزه خطوط سلولی، وکتورها، سویه‌های باکتریایی و نمونه‌های کنترل کیفی آزمایشگاهی، موجب شده سالانه حدود یک میلیون دلار از خروج ارز جلوگیری شود و محققان داخلی و شرکت‌های دانش‌بنیان برای اجرای پروژه‌های تحقیقاتی، تولید محصولات و فرآیندهای مهندسی ژنتیک و بیوتکنولوژی، نیازی به واردات این مواد پایه نداشته باشند.

رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران افزود: امضای تفاهم‌نامه مگاپروژه توسعه خطوط سلولی شامل خطوط نامیرا، نرمال و بنیادی با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری نیز از دیگر اقدامات راهبردی مرکز در مسیر خودکفایی در حوزه منابع زیستی به شمار می‌رود.

تقویت شبکه ملی ذخایر زیستی با همکاری دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اجرایی

وی با تأکید بر اینکه مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران به‌عنوان یک هاب ملی فعالیت می‌کند، گفت: اعتقادی به کار جزیره‌ای نداریم و تلاش کرده‌ایم شبکه‌ای از همکاری‌های علمی و پژوهشی را میان دستگاه‌های مختلف ایجاد کنیم.

دانشورآملی افزود: در سال گذشته همکاری‌های مشترکی با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، سازمان حفاظت محیط‌زیست، بنیاد علم ایران، انستیتو پاستور ایران و سازمان غذا و دارو برنامه‌ریزی و اجرا شد.

وی ادامه داد: همچنین با اجرای پایان‌نامه‌های تحصیلات تکمیلی دانشگاه‌های مختلف، برگزاری دوره‌های آموزشی کوتاه‌مدت تخصصی، انتشار بیش از ۴۵ مقاله در مجلات معتبر داخلی و بین‌المللی و ارائه مقالات در کنفرانس‌ها و همایش‌های علمی، شبکه انتقال دانش میان مرکز و دانشگاه‌ها تقویت شده است.

رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران خاطرنشان کرد: بازنگری دستورالعمل‌های آزمایشگاهی، توسعه روش‌های کنترل کیفی و انطباق فرآیندها با استانداردهای بین‌المللی ISO نیز با هدف ارتقای کیفیت خدمات و استانداردسازی فعالیت‌های مرکز انجام شده است.

حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان برای تجاری‌سازی فناوری‌های زیستی

وی با اشاره به برنامه‌های مرکز در حوزه تجاری‌سازی دستاوردهای علمی گفت: ذخایر زیستی باید به ثروت ملی و فناوری قابل استفاده در صنعت تبدیل شوند. از این رو، مرکز با ارائه نمونه‌های زیستی استاندارد و خدمات تخصصی، زیرساخت‌های نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مورد نیاز شرکت‌های فعال در صنعت زیست‌فناوری را فراهم کرده است.

دانشورآملی افزود: تأمین مواد اولیه استاندارد برای شرکت‌های دانش‌بنیان، زنجیره تجاری‌سازی محصولات زیستی را فعال نگه داشته و فرآیندهای آزمایشگاهی نیز بر اساس استانداردهای ISO و الزامات کنترل کیفیت اجرا می‌شوند تا محصولات شرکت‌ها با استانداردهای بین‌المللی قابلیت تجاری‌سازی و صادرات داشته باشند.

توسعه داروهای زیستی و محصولات بیوتکنولوژی با تکیه بر منابع زیستی استاندارد

وی با تأکید بر اینکه توسعه بیوتکنولوژی بدون دسترسی به منابع زیستی استاندارد امکان‌پذیر نیست، گفت: در حوزه کشاورزی و صنعت، تأمین پایه‌های کشت بافت، اجرای پروژه‌های بذر هیبرید و تولید پروبیوتیک‌ها به‌طور مستقیم از صنایع غذایی و کشاورزی حمایت می‌کند.

دانشورآملی ادامه داد: در حوزه پزشکی و دارویی نیز مگاپروژه توسعه خطوط سلولی بنیادی، نرمال و نامیرا که تفاهم‌نامه آن با معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری و بنیاد علم ایران منعقد شده، زیرساخت تولید داروهای نوترکیب، داروهای زیستی پیشرفته و سلول‌درمانی را فراهم می‌کند.

وی افزود: مرکز با توسعه و نگهداری این خطوط سلولی، زیرساخت مورد نیاز شرکت‌های داروسازی کشور را برای بومی‌سازی داروهای نسل جدید فراهم می‌کند.

ذخایر ژنتیکی، پشتوانه امنیت زیستی و دارایی راهبردی کشور

رئیس مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران با اشاره به جایگاه این مرکز در آستانه سالگرد تأسیس جهاددانشگاهی گفت: امروز مرکز ملی ذخایر ژنتیکی و زیستی ایران به‌عنوان زیست‌بانک ملی کشور، یکی از ارکان اصلی اکوسیستم علمی و پدافند غیرعامل کشور محسوب می‌شود.

وی تأکید کرد: ذخایر ژنتیکی هر کشور، دارایی‌های حاکمیتی و هویتی آن هستند و حفاظت از این سرمایه‌های ارزشمند، نقش تعیین‌کننده‌ای در تضمین امنیت غذایی، امنیت سلامت و امنیت زیستی کشور دارد.