وقتی خزر عقب می‌نشیند

گروه جامعه هیچ یک – روزگاری نه‌ چندان دور، صدای موج‌های خزر تا پای خانه ها نوید زندگی می‌داد، موج‌هایی که با هر بار بوسه بر ساحل، امید را در دل صیادان، پرندگان مهاجر و مردمان شمال زنده می‌کرد، اما امروز، گویی این دریا آرام‌آرام از ساحل فاصله می‌گیرد، هر متر عقب‌نشینی آب، تنها یک تغییر جغرافیایی نیست، روایتی تلخ از زخمی است که تغییرات اقلیمی و بی‌توجهی انسان بر پیکر بزرگ‌ترین دریاچه جهان بر جای گذاشته‌اند، خزر، این میراث ارزشمند طبیعی، این روزها بیش از هر زمان دیگری به توجه، همدلی و اقدام نیاز دارد، پیش از آنکه سکوت ساحل، جایگزین همیشگی صدای موج‌ها شود.

دریای خزر، بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، این روزها حال خوشی ندارد، اگر تا چند سال پیش مهم‌ترین نگرانی درباره این پهنه آبی، آلودگی و صید بی‌رویه بود، امروز کاهش تراز آب به بزرگ‌ترین تهدید آن تبدیل شده است، پدیده‌ای که هر سال آثار آن بیش از گذشته در سواحل ایران و دیگر کشورهای حاشیه خزر نمایان می‌شود.

در بسیاری از مناطق ساحلی، آب ده‌ها متر عقب‌نشینی کرده و بخش‌هایی که زمانی زیر آب بودند، اکنون به زمین‌های خشک تبدیل شده‌اند. اسکله‌ها و بنادر با مشکلات بهره‌برداری مواجه شده‌اند، قایق‌های صیادان برای رسیدن به آب باید مسافت بیشتری را طی کنند و برخی زیستگاه‌های حساس ساحلی در معرض نابودی قرار گرفته‌اند.

کارشناسان، تغییرات اقلیمی، افزایش دمای هوا، کاهش بارندگی، افزایش تبخیر و کاهش آورد رودخانه‌های منتهی به خزر، به‌ویژه رود ولگا که بخش عمده آب این دریا را تأمین می‌کند، از مهم‌ترین دلایل افت تراز آب می‌دانند، ادامه این روند می‌تواند پیامدهایی فراتر از یک تغییر طبیعی داشته باشد و اقتصاد، محیط زیست و حتی امنیت غذایی منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.

یکی از نخستین قربانیان این بحران، تنوع زیستی خزر است، تالاب‌های ساحلی که محل تخم‌ریزی آبزیان و استراحتگاه پرندگان مهاجر هستند، با خشک شدن تدریجی، کارکرد طبیعی خود را از دست می‌دهند، گونه‌های ارزشمندی مانند ماهیان خاویاری و فک خزری نیز با کاهش کیفیت زیستگاه و محدود شدن منابع غذایی، بیش از گذشته در معرض خطر قرار گرفته‌اند.

پیامدهای کاهش تراز آب تنها به طبیعت محدود نمی‌شود، صنعت شیلات، گردشگری ساحلی، حمل‌ و نقل دریایی و فعالیت بنادر نیز از این وضعیت آسیب می‌بینند، کاهش عمق آب در برخی بنادر، هزینه‌های لایروبی را افزایش داده و فعالیت‌های اقتصادی وابسته به دریا را با چالش روبرو کرده است.

متخصصان معتقدند مقابله با این بحران، نیازمند همکاری همه کشورهای ساحلی دریای خزر است، پایش مستمر تغییرات تراز آب، مدیریت منابع آب در حوضه‌های آبریز، کاهش آلودگی، حفاظت از تالاب‌ها و اجرای برنامه‌های سازگاری با تغییرات اقلیمی، از مهم‌ترین اقداماتی است که باید با جدیت دنبال شود.

دریای خزر فقط یک پهنه آبی نیست، میراث طبیعی مشترک میلیون‌ها انسان و زیستگاه هزاران گونه گیاهی و جانوری است، کاهش تراز آب این دریا هشداری جدی است که نشان می‌دهد اگر امروز برای حفاظت از آن تصمیم‌های مؤثر گرفته نشود، فردا هزینه‌های جبران‌ناپذیری بر محیط زیست و زندگی مردم منطقه تحمیل خواهد شد.

البته نوسان تراز آب خزر برای این حوضه آبی روالی طبیعی است در طول هزاران سال بارها این اتفاق برای خزر افتاده است، شواهد تاریخی نشان می دهد از سال ۱۳۱۰ روند کاهش تراز دریای خزر آغاز شد، سپس دوباره افزایش یافت و بار دیگر تا سال ۱۳۵۷ کاهش پیدا کرد، بنابراین از سال ۱۳۵۷، روند افزایشی دوباره شروع شد و تا سال ۱۳۷۴، یعنی همان دهه ۷۰، ادامه داشت، در این دوره سطح آب به شدت افزایش یافت و بسیاری از مستحدثات ساحلی را تخریب کرد. پس از آن، از سال ۱۳۷۴ روند کاهشی آغاز شد که تا امروز نیز ادامه دارد، یعنی حدود ۳۰ تا ۳۱ سال است که دریای خزر در مسیر کاهش تراز قرار گرفته است.

اما مساله مهم این است که این روزها روند کاهش تراز با سرعت زیادی پیش می رود، در واقع در چهار تا پنج سال گذشته، در مجموع حدود یک متر از تراز آب دریای خزر کاسته شد، در حالی که از سال ۱۳۷۴ تا ۱۴۰۰، یعنی حدود ۲۵ سال، مجموع کاهش تراز تنها حدود یک و نیم متر بود، بنابراین، از سال ۱۳۷۴ تاکنون، دریای خزر حدود ۲.۵ متر کاهش سطح تراز داشته که یک متر آن مربوط به چهار تا پنج سال اخیر است.

بنابر اعلام سازمان حفاظت محیط‌زیست، بر اساس پروژه مشترکی که ایران و کشورهای حاشیه خزر انجام داده‌اند، عمده‌ترین دلیل این کاهش تراز تغییرات اقلیمی، افزایش دما و در نتیجه افزایش تبخیر است، در واقع، بیلان آبی دریای خزر از یک سو به بارش‌ها و ورودی آب رودخانه‌ها وابسته است و از سوی دیگر، تبخیر عامل خروج آب از این دریا است.

در این راستا امید صدیقی مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست به خبرنگار ایرنا گفت: سرعت کاهش تراز آب دریای خزر ۵ کشور حاشیه این حوضه آبی را به شدت نگران کرده است بر این اساس از سال گذشته در چارچوب کنوانسیون تهران ( کنوانسیون حفاظت محیط زیست دریای خزر) اقدام شد تا یک برنامه اقدام منطقه ای و ملی برای سازگاری و تاب آوری در مقابل کاهش تراز و کاهش اثرات آن تهیه شود، پیش نویس این برنامه اقدام تهیه شد و از سال گذشته تاکنون در ۲ مرحله به ۵ کشور حاشیه خزر ارسال شد تا بازبینی شود.

برنامه اقدام منطقه ای

وی با اشاره به اینکه برای بررسی این پیش نویس کارگروهی در سازمان محیط زیست با حضور تمام دستگاه های مرتبط تشکیل شده است افزود: این پیش نویس اکنون در مرحله نهایی است و قرار است آخرین نسخه آن در کاپ ۷ ( هفتمین کنوانسیون اجلاس تهران ) که قرار است امسال در تهران برگزار شود به تصویب برسد و بعد از تامین بودجه، کار آن آغاز شود.

صدیقی با اشاره به اینکه این پیش نویس سند کاملی از برنامه های بسیار وسیع و گسترده ای است گفت: قرار است در مرحله اول برنامه اقدام منطقه ای، تمام داده ها و مطالعات صورت گرفته در ۵ کشور و حتی سطح جهان در زمینه دریای خزر اطلاعات هیدرولوژیک، اقلیمی و محیط زیستی جمع آوری، ارزیابی و خلاهای اطلاعاتی آنها احصا شود.

وی افزود: در مرحله بعد قرار است یک بانک اطلاعاتی بین ۵ کشور تهیه تا تمام این اطلاعات و داده ها مبادله شود، در مرحله بعد آن قرار است یک ارزیابی ریسک و آسیب پذیری انجام شود، البته قبل از آن مقرر شد که بر روی مدل های پیش بینی هم کار شود، در ادامه بر اساس تمام داده ها مدلسازی صورت گیرد و سناریوهای مختلف تغییر اقلیم تهیه شود، در کنوانسیون تغییر اقلیم چند سناریو پیش بینی شده که البته مدلسازی این پیش بینی ها تا سال ۲۱۰۰ یعنی تا ۷۵ سال آینده است یعنی مقرر شده است که از هم اکنون سالانه وضعیت تراز خزر مورد بررسی قرار گیرد تا مشخص شود که تراز به چه صورت ادامه خواهد یافت کاهشی است یا به صورت افزایشی پیش خواهد رفت.

صدیقی با اشاره به اینکه این مدلسازی ها را هم دنیا و هم منطقه انجام داده است، در داخل کشور نیز وزارت نیرو ، سازمان حفاظت محیط زیست و مراکز تحقیقاتی روی این مساله کار کردند گفت: اما در برنامه اقدام منطقه ای قرار شد مدلسازی ها بر اساس سناریوهای مختلف انجام و بعد آسیب پذیری و ارزیابی ریسک بر اساس آن سناریوها برنامه ریزی شود، در واقع وقتی مدلسازی انجام می شود می گوید که مثلا ۲۰ ، ۵۰ و حتی تا ۷۰ سال آینده تراز خزر چقدر کاهش و چقدر افزایش خواهد یافت که بر اساس آن نقشه های آسیب پذیری مشخص و برنامه سازگاری و مدیریت ریسک تهیه می شود.

وی با اشاره به اینکه در برنامه اقدام منطقه ای مولفه های زیادی برای افزایش سازگاری و تاب آوری در مقابل نوسان خزر پیش بینی شده است گفت: در این برنامه اقداماتی برای سازگاری زیستگاه های ساحلی و محیط زیست دریای خزر به خصوص مناطق ساحلی از جمله ذخایر آبزی، ذخایر شیلاتی، کاهش اثرات و سازگاری با کاهش تراز آب دریای خزر دیده شده است.

صدیقی افزود: اقدامات عمدتا طبیعت محور دیده شده است یعنی اینکه در این مسیر سراغ کارهای سازه ای و عمرانی نرویم و طبیعت محور کار کنیم، همچنین برای برخی زیرساخت ها نیز برنامه های سازگاری و تاب آوری پیش بینی شده است، کار مهمی که در برنامه اقدام منطقه ای دیده شده بحث مدیریت یکپارچه نواحی ساحلی است که قرار است در این برنامه حتما کشورهای حاشیه دریای خزر برنامه مدیریت یکپارچه را تهیه کنند.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: نکته مهم دیگر این است که کشورهای حاشیه خزر یک سیستم پایش یکپارچه در تمام حوضه دریای خزر راه اندازی کنند، یعنی همه کشورها با یک روش یکسان پایش آلودگی ها، پایش پهنه بندی سواحل، پایش پارامترهای اقلیمی ، پایش تراز خزر را انجام دهند و این داده های پایشی بین کشورها مبادله شود.

برنامه اقدام ملی

وی به برنامه اقدام ملی اشاره کرد و گفت: در زمینه برنامه اقدام ملی چند سازمان به طور همزمان فعالیت می کردند، به عنوان مثال وزات نیرو در حال کار بر روی این موضوع بود همچنین سازمان بنادر و دریانوردی به علت تهدیداتی که برای بنادر وجود داشت، از ۲ سال پیش مطالعات تراز خزر را آغاز کرده بود، سازمان حفاظت محیط زیست هم مطالعات خود را انجام داد، با توجه به مشکلاتی که وجود داشت استانداری های شمالی روی موضوع کاهش تراز بحث زیادی داشتند و اینکه درخواستشان این بود که باید اقدامات فوری انجام شود، در نهایت برای اینکه اقدامات و مطالعات در یکجا جمع شود، سازمان برنامه و بودجه در بخش آمایش سرزمین متولی شد و یک کارگروه ملی در این زمینه شکل گرفت.

صدیقی افزود: بر این اساس از زمستان سال گذشته تاکنون جلسات متعددی برگزار شد و مصوباتی به همراه داشت، مهمترین مساله ای که وجود داشت این بود که دستگاه های اجرایی اصرار داشتند با توجه به سرعت کاهش تراز آب دریای خزر، باید برنامه ریزی سازگاری با کاهش شدید پسروی دریا در دولت مصوب شود، به عنوان مثال سازمان بنادر تاکید داشت که کارها باید سریعتر انجام شود و نباید فقط درگیر مطالعات باشیم و باید به فوریت یک برنامه اقدام فوری تهیه شود، برای اینکه این کار انجام شود اول باید مدل پیش بینی جدای از منطقه و در سطح ملی را استخراج می کردیم تا متوجه شویم که اگر در ۱۰ تا ۲۰ سال آینده روند سطح تراز کاهشی یا افزایشی شد، برای آن برنامه ریزی داشته باشیم.

وی ادامه داد: بر این اساس نخستین مصوبه این کارگروه در سال گذشته این بود که وزارت نیرو با همکاری سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان بنادر و کشتیرانی، مدل ها را بررسی کنند و مدل پیش بینی را حداقل تا سال ۲۰۵۰ ( ۱۴۲۴ شمسی ) یعنی تا ۲۰ سال آینده مشخص شود و در مدت یک تا ۲ ماه مطالعات جمع بندی و اعداد مشخص شود که تراز در حال کاهش یا افزایش است.

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این کارها انجام شد، در نهایت بعد از جلسات متعدد ۲ سناریو با ۲ عدد تا سال ۱۳۲۴ استخراج شد، پیش بینی این شد که تا ۲۰ سال آینده تراز آب دریای خزر کاهشی خواهد بود و مشخص شد که به تراز منهای ۳۲.۵ یا منهای ۳۰.۵ خواهد رسید یعنی تا ۲۰ سال آینده ۲ حالت خوشبین و کمی بدبینانه برای تراز آب خزر پیش بینی شد.

وی ادامه داد: از بهمن ماه سال گذشته که این اعداد مشخص شد، از دستگاه های مرتبط بر اساس تراز ۳۲.۵ خواسته شد که اقدامات فوری و اضطراری خود را اعلام کنند این کار انجام شد و در اسفندماه سال گذشته یک برنامه اقدام نزدیک به ۱۰۰ برنامه تهیه شد، البته مفاد آن بسیار ریز بود، بنابراین بعد از جلسات متعدد تصمیم بر این شد که این برنامه خلاصه شود و طی ۲ تا ۳ ماه بعد یک برنامه اقدام خلاصه تری تهیه شد که مهمترین اقدامات شامل ۲۵ مورد را دربر می گرفت، تمام این اقدامات بر اساس تراز ۳۲.۵ در نظر گرفته شد که بر اساس مدلسازی انجام شده قرار است تا سال ۱۴۲۴ به آن برسد، البته اکنون تراز ۲۸.۵ است که تا ۲۰ سال آینده ۴ متر پایین تر می رود.

به گفته وی آخرین اصلاحات را به سازمان برنامه و بودجه اعلام کردیم، قرار است در شورای عالی آمایش سرزمین بررسی و تصویب شود و بعد از طریق دولت ابلاغ خواهد شد، البته همچنان در حال طی کردن مراحل است.

از تخریب و تصرف غیرقانونی اراضی ساحلی بیرون آمده از آب جلوگیری شود

صدیقی درباره مهمترین اقدامات این برنامه گفت: بعد از پسروی آب خزر قطعا زمین های زیادی از آب خارج می شوند بنابراین یکی از مهمترین اقداماتی که در این برنامه دیده و بر آن تاکید شده این است که از تخریب و تصرف غیرقانونی اراضی ساحلی که آزاد می شود، جلوگیری شود، البته با توجه به اهمیت موضوع سازمان حفاظت محیط زیست به صورت جداگانه در حال تهیه این مفاد است که برای تصویب به هیات وزیران ارسال می کند و بعد از آن به استانداری ها ابلاغ می شود.

وی افزود: موضوع مهم دیگر این است که وزارت راه و شهرسازی موظف است در مدت یک سال پهنه بندی اراضی مستحدث را مبتنی بر پهنه بندی های خطر و با در نظر گرفتن تراز منهای ۳۲.۵ تهیه و برای تصویب در شورای عالی آمایش سرزمین آماده کند، یا اینکه سازمان ثبت اسناد و املاک مکلف شده در مدت ۳۶ ماه کاداستر اراضی ساحلی خزر را در همین پهنه های خطر با پوشش حداقل ۵۰ درصد در سال نخست استقرار تهیه و گزارش آنرا به دبیرخانه ارائه کند، البته در برنامه عمل منطقه ای بخش کشاورزی هم دیده شده است.

وی تاکید کرد: مساله مهم دیگر میزان دبی آب ولگا به خزر است، بر این اساس مطالعه ای که در زمینه دبی ولگا به خزر داشتیم نشان می دهد که در ۱۰۰ سال اخیر چیزی حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد دبی ولگا به خزر کم شده است.

تاکید بر کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی

مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: برای کاهش شدت پایین رفتن آب خزر بحثی در زمینه مدیریت حوضه آبریز مطرح شده است با این هدف که آب بیشتری وارد دریای خزر شود، به عنوان مثال تاکید شده که باید در بخش کشاورزی کاهش مصرف آب صورت گیرد و برداشت های آب کم شود، اینها در برنامه اقدام منطقه ای دیده است.

صدیقی تاکید کرد: همه معتقدند اگر می خواهیم روی مدیریت یکپارچه حوضه آبریز کار کنیم تا آب بیشتری وارد خزر شود، باید بیشتر روی حوضه آبریز ولگا تمرکز داشته باشیم چون ۸۰ درصد آب ورردی خزر از این رودخانه تامین می شود، البته در کنار تمام این اقدامات باید انتشار گازهای گلخانه ای را کنترل کنیم چون این باعث بالا رفتن حرارت و دما می شود، باید ردپای کربن را کم کنیم و مصرف سوخت های فسیلی را کاهش دهیم.

وی ادامه داد: در این راستا وظایف مهمی در برنامه ملی اقدام بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست گذاشته شده از جمله سازمان موظف شد نسبت به بازنگری و به روز رسانی مناطق حفاظت شده و پهنه بندی زیستگاه های حساس جدید دریای خزر اقدام کند، همچنین موظف شد نسبت به راه اندازی سامانه پایش یکپارچه محیط زیست و آلودگی های دریای خزر اقدام کند.

وی افزود: وزارت کشور نیز موظف شد در مدت ۲۴ ماه نسبت به پایش شیرابه ها و بهینه سازی محل های دفن پسماند شهری اقدام کند، وزارت راه و شهرسازی و سازمان بنادر مکلف شدند که نسبت به تدوین برنامه و اجرای لایروبی هدفمند با در نظر گرفتن اولویت بنادر اصلی مطابق با سناریوی تراز منهای ۳۲.۵ اقدام کنند، سازمان مدیریت بحران هم موظف شد برنامه مدیریت ریسک ساحل دریای خزر را با تاکید بر زیرساخت های حمل و نقل ساحلی به تفکیک پهنه بندی های خطر پیاده سازی کند.

مدیر کل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: همچنین وزارت راه و شهرسازی موظف شد طی ۲ سال برنامه تقویت، سازگاری و تاب آوری سیستم حمل و نقل آبی، خشکی و باربری را با توجه به پهنه بندی خطر در سناریوهای مختلف تدوین و بازنگری کند، وزارت جهاد هم موظف شد هر ۶ ماه یکبار گزارش پرونده های تصرفات، قلع و قمع و مساحت پهنه های آزاد شده در اراضی مستحدث را به دبیرخانه اعلام کند .