همه فناوریها از طوفانهای خورشیدی جان سالم به در نمیبرند و ما در اینجا به مواردی که بیشتر در معرض خطر هستند، اشاره میکنیم.
به گزارش هیچ یک، شفقهای شمالی میتوانند به معنای خاموشی زیرساختهایی باشند که به آنها متکی هستیم.
در سال ۱۹۸۹، منطقه کِبِک کانادا چیزی را تجربه کرد که احتمالاً بسیاری از ساکنانِ آن را شوکه کرد؛ خورشید، شبکه برق را از کار انداخت. خاموشی ناشی از یک طوفان ژئومغناطیسی باعث شد ۶ میلیون نفر به مدت ۹ ساعت برق نداشته باشند.
این خاموشی که به عنوان «روزی که خورشید تاریکی را به ارمغان آورد» شناخته میشود، هم نشان دهنده اثرات بالقوه فعالیت خورشیدی بر فناوریهای مدرن و هم عدم آمادگی نسبی ما برای یک طوفان خورشیدی بزرگ بود.
طوفانهای خورشیدی ناشی از اتصال مجدد مغناطیسی هستند؛ فرآیندی که در آن چرخش خورشید، میدانهای مغناطیسی آن را مجبور به پیچ و تاب خوردن و گره خوردن میکند. با گذراندن چرخه ۱۱ ساله خورشید، فشار این میدانها افزایش مییابد. در نهایت، این میدانهای مغناطیسی میشکنند و دوباره به هم میپیوندند، در نتیجه انرژی و پلاسما از سطح خورشید به منظومه شمسی فوران میکند.
اگرچه طوفانهای خورشیدی با چشم غیرمسلح قابل مشاهده نیستند، اما میتوانند تأثیر عمیقی بر میدانهای مغناطیسی زمین داشته باشند.
با وجود اینکه این پدیده مسئول شفق زیبای قطبی است که چشمها را مسحور میکند، اما میتواند زیرساختهای فناوری ما را نیز ویران کند.
این فورانها موجب سه نوع طوفان خورشیدی میشوند. شرارههای خورشیدی، انفجارهای شدیدی از نور و تابش هستند. شرارههای خورشیدی که قادر به تولید انرژی معادل یک میلیارد بمب هیدروژنی هستند، با سرعت نور حرکت میکنند و تنها ظرف هشت دقیقه به جو زمین برخورد میکنند.
در همین حال، طوفانهای تابشی، فورانهایی از ذرات باردار هستند که در منظومه شمسی منفجر میشوند و تنها ظرف نیم ساعت به زمین میرسند. بزرگترین آنها، فورانهای تاجی یا CMEها، ابرهای عظیمی از پلاسمای مغناطیسی هستند.
هر یک از این رویدادهای خورشیدی میتوانند میدان مغناطیسی زمین را مختل کنند و موجب طوفانهای ژئومغناطیسی شوند که شبکههای برق را تهدید میکنند، سیستمهای ارتباطی را مختل میکنند و حتی زیرساختهای اینترنت جهانی را از کار میاندازند.

وقتی طوفانهای خورشیدی به زمین میرسند، چه اتفاقی میافتد؟
قبل از اینکه به چگونگی تأثیر طوفانهای خورشیدی بر فناوری بپردازیم، ابتدا باید اصول ژئومغناطیسی را درک کنیم. هنگامی که یک طوفان خورشیدی به ناحیه مغناطیسی محافظ جو زمین که به عنوان مگنتوسفر(magnetosphere) شناخته میشود، میرسد، ذرات باردار آن به طور موقت ترکیب اتمی و مغناطیسی جو زمین را تغییر میدهند و میدانهای مغناطیسی، جریانها و پلاسمای آن را مختل میکنند.
مانند خود رویدادهای خورشیدی، این اختلالات را میتوان به سه دسته کلی تقسیم کرد. به عنوان مثال، خروج جرم از تاج خورشیدی میتواند باعث طوفانهای ژئومغناطیسی شود که جریانهای القایی ژئومغناطیسی(GIC) را از طریق خطوط میدان مغناطیسی زمین به سمت قطبهای جنوبی ارسال میکنند، جایی که میتوانند از دفاع جوی زمین فراتر رفته و سیستمهای فناوری را مختل کنند.
بادهای شدید خورشیدی نیز میتوانند طوفانهای ژئومغناطیسی ایجاد کنند. به طور مشابه، طوفانهای تابشی، ذرات پروتون با بار بالا را به پایین این خطوط میدان مغناطیسی میفرستند و تابش را به سطوح پایینتر جو زمین هدایت میکنند.
شرارههای خورشیدی نیز به نوبه خود میتوانند از طریق فرآیندی به نام یونیزاسیون، پدیدهای به نام خاموشی رادیویی ایجاد کنند که در آن ذرات باردار مغناطیسی از جو عبور میکنند و الکترونها را از مولکولهای جوی جدا میکنند و در نتیجه مسیر فرکانسهای رادیویی را تغییر میدهند.
اداره ملی اقیانوسی و جوی آمریکا هر سه این طوفانهای خورشیدی را در مقیاسی از یک (کوچک) تا پنج (شدید) درجهبندی میکند. اگرچه فعالیت خورشیدی رایج است، اما اکثریت قریب به اتفاق طوفانهای خورشیدی در انتهای پایین طیف ثبت میشوند. به عنوان مثال، در حالی که رویدادهای کوچک ممکن است تقریباً ۳۰۰۰ بار در طول یک چرخه ۱۱ ساله رخ دهند، احتمالاً در آن دوره کمتر از پنج طوفان خورشیدی شدید خواهیم دید. با این حال، حتی بزرگترین طوفانهای ثبت شده در مقایسه با پیشینیان تاریخی خود کمرنگ هستند.
اکنون به فناوریهایی که بیشتر در معرض خطر هستند، میپردازیم.

شبکههای برق
همانطور که از رویداد ژئومغناطیسی که باعث خاموشی بدنام کِبِک شد، مشهود است، طوفانهای خورشیدی قوی میتوانند تأثیر عمدهای بر شبکههای برق جهان داشته باشند.
هنگامی که جریانهای القایی ژئومغناطیسی به زیرساختهای الکتریکی برخورد میکنند، میتوانند با گرم کردن بیش از حد ترانسفورماتورها، رلهها و حسگرها باعث خاموشی شوند. جایگزینی حجم قابل توجهی از ترانسفورماتورها که گران و دشوار است، میتواند سالها طول بکشد.
جریانهای ژئومغناطیسی همچنین میتوانند خطوط انتقال سیستمهای شبکه را دچار اضافه بار و آسیب کنند. زیرساختهای کنترل و حفاظتی که از طریق آنها شبکههای برق را مدیریت میکنیم نیز در برابر جریانهای ژئومغناطیسی آسیبپذیر هستند. با گذشت زمان، این طوفانها میتوانند با آسیب رساندن به اجزای الکتریکی و مواد عایق شبکهها و ایجاد فرسودگی قابل توجه، طول عمر آنها را کوتاه کنند.
همه شبکههای برق به طور یکسان توسط طوفانهای خورشیدی تهدید نمیشوند، زیرا عوامل محیطی متعددی در میزان آسیبپذیری شبکهها در برابر طوفانهای خورشیدی نقش دارند. اول اینکه طوفانهای ژئومغناطیسی از نظر جغرافیایی تحت تأثیر قرار میگیرند. از آنجا که طوفانها به سمت قطبهای مغناطیسی زمین کشیده میشوند، عرض جغرافیایی، ثابتترین شاخص خطر است و مناطق قطبی شاهد قویترین اختلالات مغناطیسی هستند.
برای مثال در سال ۲۰۰۳، بخشی از شبکه برق سوئد به دلیل مجموعهای از فعالیتهای ژئومغناطیسی غیرمعمول و قوی از کار افتاد.
مقاومت ویژه خاک که به میزان رسانایی جریانهای الکتریکی توسط زمین اشاره دارد، یک عامل دیگر است. مناطقی که احتمال قرار گرفتن در معرض این امواج زیاد است و خاک آنها انرژی را به خوبی هدایت میکند، به شکل ویژه در معرض خطر هستند. به عنوان مثال، مناطق قطبی بین عرض جغرافیایی ۵۵ تا ۷۰ درجه، با توجه به عرض جغرافیایی و نرخ مقاومت ویژه بالای خود، به شکل ویژه آسیبپذیر هستند.
کارشناسان به طور فزایندهای نگران خطراتی هستند که طوفانهای خورشیدی برای هوش مصنوعی و سایر صنایع نیازمند به شبکه برق ایجاد میکنند. در حالی که رونق هوش مصنوعی در حال حاضر زیرساختهای الکتریکی ما را تحت فشار قرار میدهد، هزینههای قطع گسترده شبکه میتواند برای سریعترین صنعت در حال رشد جهان، فاجعهبار باشد.
اسکات مکینتاش(Scot McIntosh)، معاون سابق مرکز ملی تحقیقات جوی در مطلبی برای اسپیس نیوز گفت که مدیران هوش مصنوعی از جمله کسانی هستند که باید بیشترین نگرانی را در مورد اثرات طوفانهای خورشیدی داشته باشند.

ماهوارهها
اگرچه ماهوارهها برای مقاومت در برابر آب و هوای خورشیدی طراحی شدهاند، اما محافظت از آنها در برابر قویترین رویدادهای خورشیدی، پرهزینه و غیرعملی است. به همین دلیل، طوفانهای خورشیدی میتوانند به سختافزار و قطعات الکترونیکی داخلی ماهوارهها آسیب برسانند. چنین آسیبی میتواند طول عمر ماهوارهها را کاهش دهد یا به طور بالقوه تعمیرات اساسی را ضروری کند.
نرمافزار یک ماهواره نیز در معرض خطر است. همانطور که راسل دیهارت(Russell DeHart)، مهندس ارشد مرکز پرواز فضایی گادرد ناسا توضیح میدهد، ذرات پرانرژی میتوانند در نهایت به یک تراشه کامپیوتری در فضاپیما برخورد کنند و باعث شوند یک بیت تغییر کند و باعث ناهنجاری معروف به «یک رویداد واحد» شوند.
در اصل، ذرات پرانرژی از یک طوفان تابشی خورشیدی میتوانند به طور فیزیکی توالیهای ۰ و ۱ را که کد دودویی برنامه نرمافزار ماهواره را تشکیل میدهند، مجبور به تغییر خواص کنند. اگر عملیاتهای کلیدی دچار تغییر بیت شوند، ماهواره را مجبور میکنند تا زمانی که مشکل حل شود، وظایف غیر ضروری را به حالت تعلیق درآورد.
در عین حال، CMEها معمولاً جو را گرم و منبسط میکنند و محیطی متراکمتر برای عبور ماهوارهها ایجاد میکنند. این نیروی کشش اضافی میتواند ماهوارهها را مجبور به از دست دادن سرعت و ارتفاع کند و تا ۲۰۰۰ فوت کاهش یابد. از دست دادن چند هزار فوت در مداری با ارتفاع بیش از هزار مایل ممکن است فاجعه به نظر نرسد، اما با توجه به اینکه ماهوارهها دستگاههایی با کالیبره دقیق هستند، این کاهش ارتفاع میتواند به اندازهای قابل توجه باشد که عملیات را به طور کامل متوقف کند.
مسئله پیچیدهتر این است که مدار پایین زمین به طور فزایندهای شلوغ است. تغییرات در ارتفاع، خطر برخورد با سایر ماهوارهها یا زبالههای فضایی را به همراه دارد و در حالی که اکثر ماهوارهها سوخت اضافی برای مانور بازگشت به محل خود را دارند، استقرار آن میتواند طول عمر یک ماموریت را کاهش دهد.
همانطور که دیهارت خاطرنشان میکند، اگر یک چرخه خورشیدی فعالتر از حد انتظار اولیه باشد، میتوانید شاهد کاهش سالها در یک ماموریت ماهوارهای باشید.
بسیاری از فناوریهای وابسته به ماهواره در معرض این اختلالات هستند. به عنوان مثال، یک طوفان خورشیدی در سال ۲۰۲۲ موجب شد تا ۳۸ ماهواره اینترنتی شرکت «اسپیسایکس» از مدار خارج شوند.
در همین حال در اکتبر ۲۰۰۳، موجی از فعالیتهای خورشیدی نیمی از ماهوارههای جهان را به هم ریخت. این طوفانها پروازها بین آمریکای شمالی و آسیا را متوقف کردند، پخش برنامههای تلویزیونی و رادیویی را مختل کردند، سیستمهای GPS از راه دور را مختل کردند و چندین ماموریت علمی را محدود کردند.
با ادامه مهاجرت بیشتر زیرساختهای فناوری بشر به مدار پایین زمین، چنین نگرانیهایی احتمالاً حادتر میشوند.

ارتباطات رادیویی
بدیهی است که مشکلات ماهوارهای میتواند مجموعهای از فناوریهای ارتباطی را مختل کند. سیستمهای ناوبری مانند GPS که به موقعیت دقیق ماهواره و مختصات جغرافیایی وابسته هستند، میتوانند توسط یک طوفان خورشیدی به اندازه کافی بزرگ از کار بیفتند.
فقط کافی است از کشاورزانی بپرسید که تراکتورهای مجهز به GPS آنها در سال ۲۰۲۴ توسط یک طوفان خورشیدی از کار افتاد و طبق گزارشها نیم میلیارد دلار خسارت به بار آورد. همین امر را میتوان در مورد بسیاری از سیستمهای ارتباطی وابسته به ماهواره نیز گفت.
با این حال، طوفانهای خورشیدی فراتر از آسیب فیزیکی به ماهوارهها میتوانند با تغییر ترکیب اتمی جو زمین به سیستمهای ارتباطی ماهوارهای آسیب برسانند. همانطور که قبلاً ذکر شد، شرارههای خورشیدی، CMEها و طوفانهای تابشی خورشیدی همگی میتوانند تأثیر قابل توجهی بر یونوسفر زمین داشته باشند.
برای مثال، طوفانهای تابشی میتوانند عبور امواج رادیویی را در ارتفاعات بالا مسدود کنند. در همین حال، یونیزاسیون ناشی از شرارههای خورشیدی و فورانهای تاجی باعث میشود که یونوسفر زمین امواج رادیویی مختلف را جذب یا منکسر کند. این تغییرات در مسیرهای موج میتواند GPS و سایر سیستمهای ناوبری وابسته به ماهواره را که برای عبور از یونوسفر به فرکانسهایی نیاز دارند، مختل کند.
در همین حال، رادیوهایی که از امواج رادیویی فرکانس بالا استفاده میکنند که به عنوان رادیوی موج کوتاه نیز شناخته میشوند، از یونوسفر زمین برای استفاده از فرکانسهای رادیویی و گسترش برد سیگنال استفاده میکنند.
سیستمهای رادیویی موج کوتاه که معمولاً توسط اپراتورهایی که نیاز به برقراری ارتباط فراتر از افق دارند، استفاده میشوند و توسط کشتیها در وسط دریاها، هواپیماها، خدمه نجات اضطراری و پرسنل نظامی برای برقراری ارتباط در فواصل وسیع مستقر میشوند.
تغییرات در یونوسفر، زاویه گیرندههای شکست امواج را تغییر میدهد. سیستمهای ارتباطی رادیویی با فرکانس بسیار بالا و فرکانس فوق بالا به نوبه خود در برابر طوفانهای ژئومغناطیسی مقاومتر هستند، زیرا به شکست یونوسفر وابسته نیستند.
اختلالات ماهوارهای میتوانند بر دستگاههای مصرفی محبوب تأثیر بگذارند. طبق گزارشی از شرکت Memfault که تولیدکننده وسایل وابسته به اینترنت اشیاء است، رشتهای از طوفانها در سال ۲۰۲۴ به طور بالقوه باعث اختلال در تقریباً ۲.۵ میلیون دستگاه آنها شده است.
خوشبختانه رویدادهای خورشیدی باید تأثیر حداقلی بر خدمات تلفن همراه مصرفکننده داشته باشند، زیرا امواج رادیویی مورد استفاده توسط شبکههای بیسیم تا حد زیادی تحت تأثیر یونیزاسیون قرار نمیگیرند.
به همین ترتیب، سیگنال GPS تلفن همراه شما دادههای موقعیت مکانی برج سلولی را با GPS ماهوارهای مقایسه میکند و قرار گرفتن در معرض اختلالات ماهوارهای را محدود میکند.
با این حال، بسیاری از این هشدارها احتمالاً در مورد طوفانهای فاجعهباری که شبکههای برق وابسته به شبکههای سلولی را از بین میبرند، بیاهمیت هستند.

اینترنت
برخی هشدار میدهند که یک فوران عظیم تاج خورشیدی میتواند به زیرساختهای اینترنت جهان نیز آسیب برساند. دکتر سانگیت عبدو جیوتی(Sangeeth Abdu Jyothi)، استاد و محقق دانشگاه کالیفرنیا ایرواین در سال ۲۰۲۱ مقالهای منتشر کرد که در آن به تفصیل توضیح داده بود که چگونه یک طوفان خورشیدی میتواند باعث «آخرالزمان اینترنت» در سراسر جهان شود.
به گفته وی، طوفانهای خورشیدی کابلهای فیبر نوری زیردریایی را که نام «شبکه جهانی» از آنها گرفته شده است، تهدید میکنند و در حالی که شبکههای محلی و منطقهای احتمالاً ایمن هستند، کابلهایی که دادهها را بین قارهها منتقل میکنند، همچنان در معرض خطر هستند.
برای درک این تمایز، باید به عمق ماجرای فیبرهای نوری بپردازیم. دادههای اینترنتی را به عنوان پالسهای نوری تابیده شده از طریق رشتههای نازک شیشهای که به عنوان کابلهای فیبر نوری شناخته میشوند، در نظر بگیرید. اینترنت جهانی تقریباً توسط ۸۷۰ هزار مایل از این کابلها پشتیبانی میشود که دادهها را در کف اقیانوس حمل میکنند.
جالب اینجاست که خود فیبرهای نوری در برابر قطعیهای ناشی از طوفانهای خورشیدی مصون هستند، اما متأسفانه سیگنالهای نوری با طی مسافتهای طولانی پراکنده میشوند. برای رفع این مشکل، تکرارکنندههای سیگنال در هر ۳۰ تا ۱۰۰ مایل قرار میگیرند تا سیگنال نوری را تقویت کنند. طبق گزارشها، بیش از ۹۵ درصد از دادههای بینالمللی از طریق این کابلهای زیردریایی هدایت میشوند.
متأسفانه اجزای الکترونیکی تکرارکنندههای نوری در برابر جریانهای القایی ژئومغناطیسی آسیبپذیر هستند. به گفته دکتر جیوتی، یک CME به اندازه کافی بزرگ میتواند بسیاری از این کابلها را غیرقابل استفاده کند و به زیرساختهای اینترنت جهانی ضربه بزند.
علاوه بر این، آسیبهای احتمالی به سیستمهای اینترنت ماهوارهای را نیز اضافه کنید. بنابراین، یک طوفان خورشیدی بزرگ میتواند ترافیک اینترنت را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.
نکته قابل توجه این است که این مطالعه نشان میدهد برخی مناطق نسبت به سایر مناطق بیشتر در معرض «آخرالزمان اینترنت» هستند. همانند شبکههای برق، آسیب به کابلهای اینترنت احتمالاً با عرض جغرافیایی مرتبط خواهد بود. کابلهای مسافت طولانی که ایالات متحده را به اروپا متصل میکنند، بیشترین خطر را دارند، در حالی که ارتباطات داخلی در آسیا و اروپا نسبتاً عایقبندی شدهاند.

آماده شدن برای بدترین حالت
فناوریهای مدرن هنوز با یک طوفان ژئومغناطیسی قوی تاریخی مواجه نشدهاند، زیرا قویترین طوفان ثبت شده در سال ۱۸۵۹ رخ داده است. این طوفان که به عنوان «رویداد کارینگتون» شناخته میشود، سه برابر بزرگتر از طوفانی بود که شبکه برق کِبِک را از کار انداخت و باعث شد شفق قطبی تا جنوب پاناما امتداد یابد.
در آن زمان، فناوریهایی که ما داشتیم، یعنی دستگاههای تلگراف از کار افتادند و برخی حتی آتش گرفتند. دانشمندان نگرانند که چنین طوفانی بتواند اکوسیستم فناوری مدرن ما را فلج کند، هواپیماها را زمینگیر کند، شبکههای برق را از کار بیندازد، اتصالات اینترنت را قطع کند و سیستمهای ارتباطی جهانی را مختل کند.
کسانی که به دنبال آماده شدن برای یک طوفان خورشیدی بزرگ هستند، میتوانند از طریق انواع محصولات خانگی، دسترسی به لوازم الکترونیکی ضروری را تضمین کنند. به عنوان مثال، ژنراتورها به طور فزایندهای کارآمد هستند، در اندازهها و قیمتهای متنوعی عرضه میشوند و برای تولید برق پایدار ایدهآل هستند.
در عین حال، باتریهای پشتیبان خانگی خورشیدی، جایگزینهای سازگار با محیط زیست هستند که میتوانند منابع تغذیه را برای چند روز برقرار نگه دارند.
برای گزینههای سیار بیشتر، نیروگاههای قابل حمل میتوانند قدرت قابل توجهی را در یک بسته کوچکتر جای دهند، در حالی که منابع تغذیه بدون وقفه یا UPS میتوانند وسیلهای مقرون به صرفه برای رساندن برق به لوازم الکترونیکی ضروری باشند.
خوشبختانه، طوفانهایی مانند «رویداد کارینگتون» فقط دو بار در هر هزاره رخ میدهند. با این حال، حتی «رویداد کارینگتون» را نیز میتوان از نظر تاریخی بیخطر برشمرد، چرا که دانشمندان با اندازهگیری سطح «کربن-۱۴» در نمونههای یخ قطب شمال، شواهدی از رویدادهای خورشیدی یافتند که طوفان ۱۸۵۹ را به یک شوخی شبیه میکند.
بزرگترین این رویدادها، «رویدادهای میاکه»(Miyake events) نامیده میشوند و فرضیهای وجود دارد که یکی از آنها که در سال ۷۷۴ میلادی رخ داده، ۱۲ برابر بزرگتر از طوفان کارینگتون بوده است.
برخی از دانشمندان هشدار میدهند که وقوع یک طوفان فاجعهبار اجتنابناپذیر است. همانطور که توسط واشنگتن پست گزارش شده است، آکادمی ملی علوم آمریکا معتقد است که یک فاجعه ژئومغناطیسی میتواند بیش از ۲ تریلیون دلار خسارت داشته باشد. تقویت زیرساختهای ماهوارهای، اینترنتی، ارتباطی و برق جهان احتمالاً هزینههای مالی عمدهای را متحمل خواهد شد.
برای مثال، بنیاد جوامع تابآور پیشبینی میکند که ایمنسازی شبکه برق ملی ایالات متحده به تنهایی تقریباً ۲۵۵ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت و اگرچه ناسا در تشخیص طوفانهای ژئومغناطیسی سرمایهگذاری کرده است، گزارش سال ۲۰۲۵ اداره ملی اقیانوسی و جوی (NOAA) نشان میدهد که سیستمهای پیشبینی خورشیدی ما نیز نیاز به ارتقاء دارند.
رسیدگی به این مسائل، احتمالاً نیازمند همکاری گسترده بینالمللی خواهد بود، اما با توجه به احتمال نسبتاً کم وقوع یک فاجعه ژئومغناطیسی، بعید است که دولتهای جهان با فوریتی که برخی از دلواپسان این رویداد دارند، به طور جمعی با آنها مقابله کنند.