آیا زیست شبانه مرهم زخم‌های گردشگری اصفهان خواهد بود؟

به گزارش هیچ یک _  کشور در شرایطی ویژه و تعلیق میان جنگ و صلح به سر می‌برد و با چالش‌های اقتصادی متعددی روبرو است به گونه‌ای که حتی گردشگری داخلی نیز به شدت تحت شعاع قرار گرفته است.

در چنین بستری، پرسش اساسی این است که چرا اکنون برای تمرکز بر گردشگری شب انتخاب شده است؟ آیا این رویکرد به زعم مسوولان می‌تواند گامی مؤثر در جهت رونق این نوع گردشگری و یا حرکتی آرام به این سمت باشد، آن هم در شرایطی که گردشگری خارجی محدود و گردشگری داخلی نیز با موانع جدی اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کند؟

مسوولان گردشگری اصفهان می‌گویند، تلاش دارند با اجرای هدفمند گردشگری شب، گامی نو در این مسیر بردارند اما این موضوع آن‌طور که برخی فعالان گردشگری می‌گویند با چالش‌های دیرینه‌ای همراه است؛ از محدودیت فعالیت تأسیسات گردشگری و گالری‌ها گرفته تا بسته بودن اماکن تاریخی، فرهنگی و هنری در ساعات پایانی شب.

از سویی بسیاری از فضاهایی که می‌توانند در شب زنده و پویا باشند مانند غذاخوری‌ها، کافه‌ها و برخی مراکز هنری امکان فعالیت دیرهنگام ندارند و همین مساله سبب شده گردشگر نتواند از ظرفیت‌های شبانه شهر بهره‌مند شود.

کارشناسان بر این باورند که گردشگری شب تنها به باز بودن چند مکان خلاصه نمی‌شود. نورآرایی اصولی بناهای تاریخی و فرهنگی، فعال‌سازی محورهای گردشگری و ایجاد فضایی پویا و ایمن در شب، از الزامات جدی این حوزه است. به واقع باز بودن اماکن تاریخی، کافه‌ها و رستوران‌ها زمانی می‌تواند به زنده بودن شب‌های اصفهان معنا ببخشد که به ایجاد حس زندگی و امنیت برای شهروندان اصفهانی و گردشگران منجر شود.

اگر نتوانیم برای ماندن گردشگران در ساعات شب جذابیت واقعی و برنامه‌ریزی‌شده ایجاد کنیم، گردشگری شبانه هرگز به موفقیت نخواهد رسید. صرف باز بودن چند فضا یا طولانی‌تر شدن ساعت فعالیت برخی مراکز کافی نیست؛ آنچه اهمیت دارد خلق تجربه‌ای متفاوت، امن و دلنشین است که گردشگر را ترغیب کند شب را در شهر بماند، قدم بزند، تماشا کند و با فضا ارتباط بگیرد.

گردشگری شبانه زمانی معنا پیدا می‌کند که دلیل ماندن شکل بگیرد؛ دلیلی که فراتر از ضرورت، مبتنی بر کشش فرهنگی، هنری و شهری باشد. در وهله اول نیز باید احساس امنیت ایجاد شود و در قدم بعدی بازارچه‌های شب فعال شوند؛ چرا که اگر مسیرها و بناها نورپردازی کافی هم داشته باشند اما این مسیرها به لحاظ اقتصادی فعال نباشند، باز هم برای گردشگر، حضور و ماندن در شب توجیهی نخواهد داشت.

با این وجود به نظر می‌رسد اصفهان هنوز در ابتدای این مسیر قرار دارد و پیش از اجرای کامل چنین طرحی، نیازمند همگرایی و اقدام هماهنگ مسئولان استان برای فراهم کردن بسترهای ضروری است تا این حرکت با استقبال واقعی روبه‌رو شود.

در ماه‌های اخیر، معاون گردشگری اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان که به تازگی از زنجان به این استان آمده و پیش از آن چهار سال مسوولیت معاونت گردشگری آن شهر را بر عهده داشته، تلاش کرده رویکردهای متفاوتی را در اصفهان دنبال کند.

این تلاش‌ها همزمان شده با دوره مدیریتی جدید استانداری اصفهان که در آن، گردشگری به‌عنوان یکی از بال‌های توسعه استان پررنگ‌تر شده و قرار است در کنار سایر بخش‌ها، سهم جدی‌تری در برنامه‌ریزی‌های کلان استان داشته باشد.

باید گفت این رویکرد تنها یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی برخاسته از شرایط اصفهان است. بحران‌های محیط‌زیستی از جمله خشکی زاینده رود، آلودگی هوا و پیامدهای توسعه‌های ناپایدار، این شهر را بیش از گذشته نیازمند بازنگری در مسیر توسعه کرده است.

در چنین شرایطی، توجه به گردشگری به‌عنوان یکی از محورهای توسعه اقتصادی می‌تواند راهکاری برای کاهش فشار بر منابع طبیعی و حرکت به سوی اقتصاد پایدارتر باشد.

از سوی دیگر، گردشگری اصفهان در یک دهه اخیر با فراز و نشیب‌های متعددی مواجه بوده و اکنون تلاش بر آن است که این حوزه بار دیگر در مسیر درست خود قرار گیرد. در همین راستا و برای واکاوی ابعاد مختلف برنامه‌های پیش‌رو، به‌ویژه موضوع گردشگری شب، با داوود آبیان، معاون گردشگری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان گفت‌وگو کرده‌ایم که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید.

گردشگری شب سال‌هاست در اصفهان نتوانسته آن‌طور که باید اجرا شود. می‌خواهم بپرسم ریشه این مشکل چه بوده که شهری مثل اصفهان، که به نوعی می‌توان گفت عروس گردشگری ایران است، هنوز نتوانسته برای گردشگری شب جایگاه مشخصی پیدا کند و در این حوزه به درستی پیش برود؟

ببینید، اصفهان به واسطه این که یک مقصد محبوب و سنتی گردشگری در ایران است، از دیرباز جنبه‌های مختلف و متنوعی از محصولات گردشگری را در خود داشته اما عمده توجه‌ها بیشتر به سمت گردشگری فرهنگی بوده است؛ یعنی گردشگری مبتنی بر یک شهر-موزه جهانی و این موضوع قطعاً درست و ارزشمند است، چون ریشه اصلی‌ای است که می‌تواند محرک حضور گردشگران در شهری مثل اصفهان با آن پیشینه فرهنگی و تمدنی باشد. اما در دوره‌های اخیر، با توجه به این که تنوع بخشی به محصولات گردشگری و تولیدات این چنینی باید بر مبنای نیاز مخاطبان شکل بگیرد، اقتضای زمان و مکان ایجاب می‌کرد که ما متناسب با شأن و جایگاه اصفهان پیش برویم.

متأسفانه ما آن‌طور که شایسته اصفهان بود، نتوانستیم بر اساس اقتضائات روز، بازاریابی و برندسازی مطلوبی برای گردشگری استان و شهر اصفهان انجام دهیم.

یکی از نیازهای امروز نسل جدید، و حتی نسل‌های گذشته، این است که شب‌ها هم حیات شهری را تجربه کنند؛ یعنی شب‌های روشن و زنده اصفهان را ببینند و شهر در شب هم پویا و شکوفا باشد. با توجه به مبلمان شهری و تمام ظرفیت‌ها و قابلیت‌هایی که در حوزه گردشگری اصفهان وجود دارد، این موضوع یک نیاز جدی است.

خیلی صادقانه عرض کنم، ما باید مردم را محرم بدانیم و مردم را در این فرایند دخیل کنیم؛ نه این که فقط در شرایط سخت از آن‌ها انتظار حضور داشته باشیم. وقتی شرایط سخت و جنگی است، همین مردم نشان داده‌اند که می‌توانند حافظ شهر و کشورشان باشند. بنابراین باید به مردم اعتماد کنیم.

این مردم نیاز به تفریح دارند؛ نیاز دارند که در شب، شهر روشن و زنده باشد. گردشگری شب یا زیست شبانه برای گردشگر، به‌ویژه برای مخاطب نسل جدید، یک نیاز جدی است.

پس زیست شبانه و احیای آن در شهر اصفهان یکی از ملزومات توسعه است. برای خروج از رکود، باید بسترهای لازم برای حضور مردم و گردشگران در شب‌های اصفهان فراهم شود. چون تمام زیرساخت‌های موجود هم این ظرفیت را دارند و هم استاندار اصفهان با این موضوع موافق است و مسئولان ذی‌ربط هم با آن همراه هستند.

همان‌طور که در دوران جنگ، دستگاه‌های مختلف فرهنگی، انتظامی، امنیتی، خدمات رسان و مردم برای صیانت از انقلاب کنار هم بودند، امروز هم باید برای حفظ اقتدار ایران و ایجاد روحیه، همه دستگاه‌ها بدون شکاف در کنار هم باشند. مگر کسی بدش می‌آید که این مردم شاد باشند؟ قطعاً نه. همه همدلانه کمک خواهند کرد تا این شادی و نشاط اجتماعی در شهر زیبای اصفهان پایدار بماند و این پویایی و نشاط به سراسر کشور و حتی جهان مخابره شود؛ تا همه بدانند اصفهانی‌ها مثل همیشه پیشگام‌اند.

شما اشاره کردید که دستگاه‌های دیگر هم باید در این رابطه اقناع شوند و به مردم اعتماد کنند تا گردشگری شب و زیست شبانه شهر احیا و اجرا شود. ما هیچ‌وقت بسترها و همگرایی‌های لازم را نداشتیم که بتوانیم یک‌باره گردشگری شب را ایجاد کنیم اما باید به سمت آن برویم که از شب‌های اصفهان هم استفاده شود.

عمده مسائلی که باعث می‌شود در این حوزه احتیاط وجود داشته باشد، مسائل مربوط به امنیت مردم و کسبه، انتظامی و فرهنگی بوده است. ما باید این کار را در چارچوبی پیش ببریم که این دغدغه‌ها مرتفع شود. همین مردمی که حافظ امنیت هستند، خودشان هم نیاز به تفریح، نشاط و کسب آرامش دارند. خوشبختانه دستگاه‌های متولی در این چند شب حضور پرشور مردم در خیابان‌ها، خودشان هم اذعان دارند که ما نیاز داریم چنین فضاهایی برای حضور مردم وجود داشته باشد.

در واقع گردشگری شب علاوه بر ایجاد نشاط، خودش موجب امنیت هم می‌شود و این کاملاً در راستای اهداف کشور در خصوص بالا بردن نشاط و سرمایه اجتماعی است.

بنابراین ما خواستار این هستیم که با حفظ ضوابط، به مخاطبان و مردم اجازه داده شود تا از شب‌های اصفهان هم بهره‌مند شوند.

مردم در کنار صیانت از شهر و کشورشان، نیاز به تفریح هم دارند و این نیازمند رونق اقتصادی و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار است. ما کارخانه‌هایی را داریم که در چند شیفت کار می‌کنند، اما اگر به دلیل نبود مواد اولیه، تنها یک شیفت فعال باشند، طبیعتاً تولید کاهش می‌یابد اما اگر همان کارخانه بتواند با سه شیفت کار کند، هم سرانه درآمدی مردم آن منطقه افزایش پیدا می‌کند، هم تولید افزایش می‌یابد و هم توزیع ثروت عادلانه‌تر خواهد شد.

ما هم می‌خواهیم از بستر گردشگری، از نسبت و ظرفیت و قابلیت‌های متنوع و خارق‌العاده گردشگری اصفهان در مقاطع مختلف بهره‌مند شویم. بنابراین زیرساخت‌های لازم را نیز به همان نسبت تجویز می‌کنیم تا شب‌ها نیز فرایند تولید ثروت، تولید نشاط، امید آفرینی، شادی و انبساط خاطر حاصل شود و مردم از تلخی‌های ایام جنگ و تبعات آن دور شوند. این شامل کسب‌وکار و شغل پایداری می‌شود که بخش عمده مردمانشان در زنجیره آن قرار می‌گیرند؛ مانند صنایع وابسته به گردشگری، صنایع دستی، سوغات و… این‌ها در یک مدار منطقی، مبتنی بر مهمان‌نوازی و در راستای هویت و فرهنگ اصفهان بچرخند.

شما برای گردشگری شب می‌خواهید برنامه‌ریزی کنید؛ اما زیرساخت‌هایی که شما می‌گویید، آن‌قدرها هم مهیا نیست. در بناهای تاریخی اصفهان، چقدر نورپردازی وجود دارد؟ چقدر در شب می‌توان آن‌ها را دید؟ چقدر گالری‌ها، بناهای تاریخی و اماکن فرهنگی ما زنده هستند که بتوانند میزبان مردمی باشند که می‌خواهند شب را در شهر سپری کنند، چه گردشگر باشند و چه شهروند. به نظر می‌رسد این زیرساخت‌ها آن‌طور که شما فکر می‌کنید و می‌گویید، مهیا نیست.

من برخلاف نظر شما فکر می‌کنم اصفهان تمامی زیرساخت‌های لازم را آماده دارد. شما در بحث نورپردازی گفتید؛ ما همین الان، به واسطه همت مسوولان، شهری بسیار زیبا و پاک، عاری از آلودگی، با مبلمان شهری ایده‌آل داریم. گل‌آرایی و فضای سبز اصفهان، به جرئت می‌گویم در کشور بی‌نظیر است.

این شهر در دل کویر، زیبایی خیره‌کننده‌ای دارد. خیابان عباس آباد را در کدام شهر ایران دارید؟ یا آن چهارباغ‌ پر از چنارهای بسیار زیبا.

سوال من این است که آیا در بافت تاریخی مثل محله جویاره با مناره‌های شاخصش، یا منارجنبان، منار چهل‌دختران، یا منار ساربان، باید بستری فراهم شود که مخاطب شب دلش بخواهد به آنجا برود، غذا بخورد و شب خوبی را آنجا سپری کند؟ به نظر می‌رسد ما در ابتدای راه هستیم. صحبت شما چیست؟

می‌خواهم بگویم که ما به واسطه زیرساخت‌هایمان، خیلی جلوتر از سایرین هستیم. شما به مسائلی مثل زاینده رود خشک اشاره کردید؛ نباید چنین نگاهی داشت. شهر زیبا و فرح‌بخش است، چرا آن را نادیده بگیریم؟ درست است که زاینده رود خشک است باشد، اما بقیه زیبایی‌ها لبریز هستند. ما داشته‌های فراوانی داریم. دولتخانه صفویه در بافت مرکزی شهر اصفهان که به چهارباغ متصل می‌شود و سپس به هشت بهشت. ما گذرهای بسیار زیبایی داریم؛ گذر صنایع دستی، چهارباغ؛ که به نوعی گذر غذا هم هست.

مردم می‌توانند در شب‌های خنک تابستان اصفهان که با گرمای جنوب کشور متفاوت است، از این فضاها استفاده کنند. گردشگر هم علاقه‌مند است این فضاها مهیا شود. دستگاه‌های متولی حافظ امنیت هم همپا خواهند بود و ما برنامه‌ریزی‌های لازم را در این زمینه خواهیم داشت.

این تازه ابتدای راه است. ما می‌خواهیم اصفهان را نمونه احیای رسمی گردشگری شبانه قرار دهیم. کشور ما زیبایی‌های لازم را دارد. بخش خصوصی را درگیر خواهیم کرد؛ وقتی در شب رونق وجود دارد، خودشان پای کار می‌آیند.

در روزهای اخیر، طرحی زیر عنوان «پنجشنبه‌های هنری اصفهان» مطرح شده که گویا قرار است در چهارباغ برپا شود؛ این طرح چه اهدافی را دنبال می‌کند؟

پنجشنبه‌های هنری اصفهان می‌تواند به کسب‌وکارها و مشاغل خانگی رونق ببخشد و هنرمندان را پای کار بیاورد. چرا در کشورهای همسایه ما، مانند استانبول، موسیقی می‌آید، هنرهای مختلف می‌آیند، نقاشی می‌آید و این فضاها در خیابان رونق ایجاد می‌کنند؟! اصفهان، مهد تمدن، فرهنگ و هنر است. چهارباغ، نقش جهان، دولتخانه صفوی و گذرهای تاریخی ما همگی ظرفیت‌های زنده‌ای هستند. ما باید این ظرفیت‌ها را فعال کنیم تا هم مردم و هم گردشگران، شب‌های اصفهان را تجربه کنند.

ما تا امروز نتوانسته‌ایم اصفهان را به‌عنوان یک مقصد دائمی و زنده معرفی کنیم و همین باعث شده بسیاری از ظرفیت‌ها، از جمله حدود هزار و ۴۰۰ هنرمند و فعال این حوزه، عملاً بیکار بمانند اما همین حالا هم می‌توانیم با این برنامه‌ها اصفهان را به حرکت درآوریم؛ یعنی مردم از شهرهای مختلف با شنیدن اینکه «در اصفهان اتفاقی در حال رخ دادن است» ترغیب شوند که به اینجا بیایند. این خودش یک محرک تقاضاست.

در حوزه صنایع دستی می‌خواهیم رونق ایجاد و واسطه‌ها را حذف کنیم تا کارگاه‌ها فعال‌تر شوند و تولیداتشان را بهتر به فروش برسانند. در نتیجه، مشاغل مرتبط با سوغات و صنایع دستی استان اصفهان تقویت می‌شود.

ما حتی کارگاه‌گردی را هم برای راهنمایان گردشگری تعریف کرده‌ایم تا این موضوع برایشان تبیین شود. اگر گردشگر پویایی اصفهان و دیگر مناطق کشور را ببینند، قطعاً خودش برای سفر به اصفهان ترغیب می‌شود. ما بر اساس ظرفیت‌ها و رویدادها، توسعه گردشگری رویداد محور را آغاز کرده‌ایم و این خودش می‌تواند یک محرک قوی باشد.

ما پیش‌تر هم طرح‌هایی از این جنس داشتیم؛ مثلاً جشنواره‌هایی در همین قالب برگزار می‌شد اما در بعضی موارد، چهارباغ دچار شلختگی می‌شد. این موضوع خیلی مهم است، چون چهارباغ برای گردشگری شب اصفهان بسیار حیاتی است و گردشگر شب‌های چهارباغ را دوست دارد ببیند. بنابراین باید منظر بصری آن مخدوش نشود. چون گردشگر می‌خواهد معماری صفوی تا معاصر را در این گذر ببیند. اگر ما این منظر را مخدوش کنیم، موفق نخواهیم شد. نظر شما در این رابطه چیست؟

قطعا حرف شما درست است. ما هرگز دوست نداریم که سازه‌های غیرمنطقی، فضاهای نامتناسب یا عناصر بصری ناهنجار به چهارباغ و بافت تاریخی شهر اضافه شود. ما به هیچ وجه دنبال شلختگی بصری نیستیم. هدف ما این است که از هرگونه آلودگی بصری دوری کنیم و هر اقدامی را متناسب با معماری، هویت شهری و زیبایی‌های موجود در اصفهان پیش ببریم.

جلسات اولیه این طرح را با ابتکار استاندار و با حضور مشاور گردشگری وی برگزار کردیم. ۲ جلسه درباره «پنجشنبه‌های هنری اصفهان» و رونق بخشی به گردشگری شب اصفهان تشکیل شده و نخستین برنامه در پنجشنبه سی‌ویکم اردیبهشت اجرا خواهد شد. اگر این طرح به درستی پیش برود، با حضور هنرمندان، گروه‌های مختلف و غرفه‌های زیبا و سازه‌های چوبی متناسب، شاهد فضایی دلنشین خواهیم بود.

اگر جایی احساس کنیم کاری زشت، ناهنجار یا نامتناسب در حال شکل‌گیری است، قطعاً مورد پذیرش قرار نخواهد گرفت. ما در این مسیر از دانشگاهیان، اقشار مختلف جامعه و رسانه‌ها هم می‌خواهیم که نظر بدهند و همراهی کنند تا بهترین اتفاق رقم بخورد.

غذا برای گردشگری شب کمک خیلی بزرگی است. چهار سال پیش، کافه‌ها و برخی رستوران‌ها در گذرهای پیرامونی چهارباغ میز و صندلی‌هایی برای نشستن مشتریان و مردم قرار داده بودند که البته به لحاظ یکسری نازیبایی های بصری، انتقاداتی به این حرکت وارد بود. به هر ترتیب این میز و صندلی ها برچیده شد. اما موضوع این است که می‌شد همان رویه را همخوان با منظر چهارباغ و حفظ پروتکل‌ها و قوانین لازم و همچنین ملزومات بصری یک گذر گردشگری شاخص برای رونق بخشی بیشتر به شب‌های چهارباغ احیا کرد. نظر شما در این رابطه چیست؟

ما می‌کوشیم همه جنبه‌هایی را که می‌تواند موجب رونق گردشگری شود به کار بگیریم اما تمام همت اداره‌کل میراث اصفهان و معاونت گردشگری این است که خیلی چیزها را از حالت سلیقه‌ای و پراکنده خارج کند. قطعاً از خرد جمعی، از فرهیختگان و نخبگان و از اتاق‌های فکر دانشگاهی خیلی خوب و باکیفیتی که در استان وجود دارد، بهره می‌بریم. خیلی از مسائلی که مطرح می‌شود، دقیقاً همین است؛ یعنی ما هر چیزی را که به پویایی و نشاط اجتماعی کمک کند، می‌پذیریم. تصمیم‌گیری‌های نخبگانی می‌تواند ما را از این فضایی که هستیم نجات بدهد.

کشور در شرایط تعلیق به سر می‌برد؛ به یک معنا نه جنگ است و نه صلح. پیش از جنگ هم گردشگری خارجی کاملاً تحت تأثیر عوامل مختلف در رکود به سر می‌برد. در عین حال گردشگری داخلی نیز تحت شرایط اقتصادی حاکم بر کشور دچار تزلزل است؛ حالا می‌خواهم بپرسم با این شرایط سخت، شما چطور به این فکر افتادید که گردشگری شب را شروع و روی آن کار کنید؟ روی چه راهبرد و استراتژی حساب باز کرده‌اید؟ آیا این یک آزمون و خطاست تا ببینیم چطور می‌توانیم آن را اجرا کنیم؟

ببینید، گردشگری شبانه را بر این مبنا شروع کردیم که این ظرفیت در اصفهان بسیار بالاست، زیرساخت‌ها مهیاست، و حالا فقط یک سری ملزومات و تصمیم‌های مدیریتی باید مدنظر قرار بگیرد. همچنین یک سری هماهنگی‌های بین دستگاهی باید شکل بگیرد.

ما در اصفهان دنبال ایده‌پردازی در گردشگری هستیم. تمام ظرفیت‌ها را در اصفهان دیده‌ایم و به این نتیجه رسیده‌ایم که می‌توانیم از اصفهان به‌عنوان محور احیای شب‌های زنده و پویای شهری برای توسعه گردشگری استفاده کنیم؛ چه در شرایط بهبود، چه در شرایط فعلی.

از طرف دیگر، این حضور حماسی شبانه مردم اصفهان برای من یک پیام مهم داشت. مردم این شهر، مردم وطن‌دوست، با تعصب، با غیرت و پای کار هستند. این موضوع را می‌شود با استمرار حضور مردم اصفهان از طیف‌ها و اقشار مختلف و وحدت رویه‌ای که در استان شکل گرفته است به جلو برد.