درخشش رنگ و نور بر بوم شیشه‌ای؛ احیای یک هنر دوهزار ساله

به گزارش هیچ یک _  هنر نقاشی پشت شیشه تاریخچه‌ای طولانی و غنی دارد. این هنر که غالباً در دو بعد و با رنگ‌های درخشان اجرا می‌شود، در فرهنگ‌های مردمی و قومی بسیاری از کشورها رواج داشته است.

قدمت این نقاشی در اروپا به قرن سوم پیش از میلاد بازمی‌گردد. قدیمی‌ترین نمونه کشف شده از جنوب ایتالیا، ظرفی شیشه‌ای است که یک ورقه طلای حکاکی شده بین دو کاسه شیشه‌ای بی‌رنگ قرار گرفته بود. این ظروف که به “شیشه‌های طلایی” معروف بودند، نمونه‌هایی از آن‌ها در موزه بریتانیا موجود است. ساخت اشیاء شیشه‌ای، میناکاری و طلاکاری بر روی آن‌ها در قرون یازدهم و دوازدهم میلادی به اوج خود رسید. در این دوره، ورقه‌های نازک نقاشی شده فلزی را به پشت شیشه می‌چسباندند و زیباترین نمونه آن در قرن سیزدهم میلادی در “نمازخانه سنت استفان” کلیسای سنت مینستر انگلستان اجرا شده است.

شیشه‌های رنگین برای تزئین کلیساها در اروپا از حدود قرون نهم و دهم میلادی رواج یافت و به روشی تولید می‌شد که ابتدا قطعات شیشه تخت را با شیشه مذاب رنگی نقاشی کرده و سپس آن‌ها را حرارت می‌دادند تا نقش تثبیت شود. بهترین نمونه آن در قرن دوازدهم میلادی در “کلیسای شارتر” فرانسه اجرا شده است. این نوع نقاشی که هیچ حرارتی به اشیاء داده نمی‌شود، به “نقاشی سرد” نیز معروف است.

نقاشی پشت شیشه در ایران

اطلاعات دقیقی از چگونگی ورود این نقاشی به ایران در دسترس نیست، اما احتمالاً این هنر از ونیز ایتالیا، که قرن‌ها مرکز شیشه‌گری و تزئینات مربوط به آن بود، از طریق بازرگانان به ایران وارد شده است. این هنر اروپایی با خلاقیت هنرمندان ایرانی رنگ و بوی بومی به خود گرفت. اولین نقاشی‌های پشت شیشه در ایران، قطعات زیبای گل و مرغ بود که در گچ‌کاری سقف‌ها و دیوارهای خانه‌های اعیانی به کار می‌رفت و قدمت آن به دوره زندیه می‌رسد. بهترین نمونه‌های نقاشی پشت شیشه در دوره زندیه به دست “آقا صادق” نقاش مشهور شیرازی کشیده شده است. او شاگرد “علی اشرف”، نقاش بنام قرن دوازدهم هجری قمری بود. به تدریج، نقاشی پشت شیشه و آینه با نقش گل و مرغ رواج بیشتری پیدا کرد و کم‌کم چهره دختران جوان با لباس‌های اروپایی و همچنین مناظر به این نقاشی‌ها اضافه شد. این تغییرات تحت تأثیر رواج باسمه‌های فرنگی در ایران و تقلید از آن‌ها صورت گرفت که مورد پسند عموم مردم قرار گرفته بود. با شروع سلطنت فتحعلی شاه در نیمه اول سده سیزدهم هجری قمری، شیوه نقاشی صورت یا شبیه‌کشی در میان نقاشان درباری رواج یافت و نمونه‌های بسیاری از آن در مجموعه نقاشی‌های کاخ گلستان نگهداری می‌شود.

در حال حاضر، هنر نقاشی پشت شیشه در اغلب کشورهای دنیا رایج است و نقاشان مشهوری در قرن بیستم در این زمینه فعالیت کرده‌اند، هرچند این هنر هرگز به محبوبیت سال‌های گذشته خود دست نیافته است.

هنر نقاشی روی شیشه که از روزگار کهن در تزئین پنجره‌های ارسی، آینه‌کاری‌ و شیشه‌های رنگی بناهای تاریخی ایرانی نقش داشته، در سال‌های اخیر با سبک و رویکردی نو میان هنرمندان جوان دوباره رونق گرفته است. این هنر تلفیقی از رنگ، نور و شفافیت است و توانسته جای خود را در میان هنرهای تزئینی معاصر ایران باز کند.

هنری میان سنت و زندگی مدرن

نقاشی روی شیشه در تاریخ هنر ایران، ریشه در ذوق زیبایی‌شناسی ایرانی و تعامل آن با هنرهای اسلامی دارد. در گذشته این هنر بیشتر در طراحی شیشه‌های منقوش و ظروف تزیینی به کار می‌رفت، اما امروز با بهره‌گیری از رنگ‌های صنعتی جدید و تکنیک‌های مدرن، در تابلوهای تزئینی، دکوراسیون داخلی و آثار ترکیبی (Mixed Media Art) مورد توجه قرار گرفته است.

ظرافت‌های فنی و زیبایی‌شناسی

در این هنر، هنرمند ابتدا با خمیر دورگیر طرح را روی سطح شیشه مشخص کرده و سپس با رنگ‌های ویژه پایه‌روغن یا پایه‌آب، فضاهای میان خطوط را می‌پوشاند.

شفافیت شیشه باعث می‌شود نور هنگام عبور از رنگ‌ها، ترکیب منحصر به‌فردی از درخشندگی و سایه ایجاد کند؛ جلوه‌ای که در هیچ بوم نقاشی دیگری به این شکل به‌دست نمی‌آید.

فاطمه امیری هنرمند فعال در این حوزه، در گفت و گو با ایرنا اظهار کرد:

«نقاشی روی شیشه برای من سفری میان نظم و خیال است. رنگ وقتی زیر نور جان می‌گیرد، تبدیل به شعر می‌شود.»

چالش‌های آموزش و بازار

کارشناسان هنری معتقدند نبود آموزش رسمی و کارگاه‌های تخصصی در مراکز هنری، بزرگ‌ترین چالش رشد این رشته در کشور است. بسیاری از هنرمندان این هنر را به‌صورت خودآموخته یا در کارگاه‌های آزاد یاد می‌گیرند.

با این حال، بازار فروش آثار شیشه‌ای در سال‌های اخیر با گسترش فروشگاه‌های اینترنتی لوازم هنری روند رو به رشدی داشته و به رونق تولید آثار خانگی و نمایشگاهی کمک کرده است.

نگاهی به آینده

پویایی و ترکیب رنگ و نور در نقاشی روی شیشه، آن را به یکی از پرظرفیت‌ترین حوزه‌های هنر تزئینی ایران تبدیل کرده است.

با افزایش استقبال از کارگاه‌های آموزشی و حضور آثار ایرانی در مسابقات بین‌المللی هنرهای تجسمی، انتظار می‌رود این رشته در آینده نزدیک به‌عنوان بخشی از صنایع‌دستی معاصر کشور شناخته شود.

هنر نقاشی روی شیشه، پیوندی میان هنر سنتی و روح معاصر است؛ هنری که از دل نور می‌درخشد و رنگ را بر شفافیت زندگی می‌نشاند