ماه مبارک رمضان در دارالعباده یزد، تنها برای روزهداری نیست، آیینهای از سنتهای ریشهدار، معنوی و جلوههای فرهنگی مردمانی است که قرنها ایمان، قناعت و زندگی کویری را در هم آمیختهاند.
به گزارش هیچ یک _ در استان یزد که به حسینیه ایران معروف است، رمضان با آدابی آغاز میشود که هر یک روایتگر بخشی از هویت تاریخی و مذهبی مردم این دیار است؛ در این استان، رمضان فقط در مسجد و محراب خلاصه نمیشود، کوچههای کاهگلی، گلدستههای قدیمی و حتی ستارگان آسمان کویر با نوری خاص، در این ماه به زیبایی شهر میافزایند.
از آیینهای شاد پیشواز این ماه همچون «کلوخاندازان» گرفته تا سحرخوانیها، چراغهای برافروخته بر فراز منارهها، نذرها و مراسم شبهای قدر، همه و همه نشان میدهد که رمضان در این شهر، پیوندی عمیق میان مذهب، فرهنگ و زندگی روزمره ایجاد کرده است.
ویژگی شاخص آیینهای رمضانی در یزد، مردمی بودن و مشارکت جمعی در برگزاری آنهاست. بسیاری از این رسوم بدون سازوکار رسمی و تنها بر پایه باورهای دینی و همبستگی اجتماعی شکل گرفته و نسل به نسل منتقل شدهاند.
حضور پررنگ زنان در برگزاری محافل قرآنی، نقش نوجوانان در آیینهای سنتی و مشارکت خیرین در برپایی مراسم مذهبی، جلوههایی از این سرمایه اجتماعی است.
هرچند برخی از این سنتها در گذر زمان و با تغییر سبک زندگی کمرنگ شدهاند، اما هنوز هم میتوان ردپای آنها را در محلات قدیمی و میان خانوادههای یزدی دید آیینهایی که نهتنها کارکرد عبادی دارند، بلکه عاملی برای تقویت پیوندهای اجتماعی، انتقال مفاهیم دینی به نسل جوان و حفظ هویت فرهنگی این شهر تاریخی به شمار میروند.
از همین رو، رمضان در یزد تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه فصلی از زیست فرهنگی مردم این دیار است، فصلی که با آیینهای کهن آغاز میشود و با عید سعید فطر، در فضایی آکنده از همدلی و دیدارهای خانوادگی به اوج میرسد.
پیشواز رمضان با «کلوخاندازان»
یکی از آیینهای دیرینه مردم یزد در آستانه رمضان، رسم «کلوخاندازان» است، آیینی شاد که چند روز پیش از آغاز ماه مبارک برگزار میشد. خانوادهها با نظافت خانهها و مساجد به استقبال رمضان میرفتند و در آخرین روز شعبان، دستهجمعی به طبیعت میرفتند و روز را با شادی و خوراکیهای سنتی سپری میکردند.
از خوراکیهای مشهور این روز میتوان به «شولی» (آش محلی یزد)، آش رشته، آش خمیر، آش کشک، حلوای برنج، شلهزرد و فالوده یزدی اشاره کرد.
در گذشته، مردم در پایان روز کلوخهای کوچک به نشانه شادی به یکدیگر پرتاب میکردند و از همین رو این آیین «کلوخاندازان» نام گرفته است.
جستوجوی هلال؛ از پشتبامها تا قاصد فرستادن
با فرا رسیدن غروب آخرین روز شعبان، مردم برای رؤیت هلال ماه به پشتبامها و منارههای مساجد میرفتند. در صورت دیده نشدن ماه، افرادی را به آبادیهای همافق میفرستادند تا از آغاز رمضان اطمینان حاصل کنند.
این رسم که به «قاصد در کردن» معروف بود، جلوهای از دقت و حساسیت مردم نسبت به آغاز این ماه عبادی به شمار میرفت.
ستارگان اذان گو و چراغهای سحر
در گذشته که ابزارهای دقیق زمانسنجی وجود نداشت، مردم یزد با تکیه بر ستارگان زمان سحر را تشخیص میدادند. حرکت برخی ستارگان نشانه نزدیکی سحر بود؛ بعدها خادمان مساجد با روشن کردن چراغ بر فراز گلدستهها، مردم را از نزدیک شدن اذان آگاه میکردند.
ماه مبارک رمضان در دارالعباده یزد، تنها برای روزهداری نیست، آیینهای از سنتهای ریشهدار، معنوی و جلوههای فرهنگی مردمانی است که قرنها ایمان، قناعت و زندگی کویری را در هم آمیختهانداز مشهورترین این چراغها، چراغ خادم مسجد جامع کبیر یزد چراغ ” ملاکاظم” بود که هر شب روشن و هنگام اذان خاموش میشد، نقارهزنی نیز از دیگر شیوههای اعلام وقت سحر بود.
در کنار ستارهبینی و چراغها، سحرخوانان با صدای خوش خود مردم را بیدار میکردند. بانگ خروس نیز یکی از نشانههای طبیعی تشخیص زمان سحر بود و حتی برخی خانوادهها برای این منظور خروس نگهداری میکردند.
«روزه دوکُتو»؛ تمرین بندگی کودکان
کودکان یزدی برای آشنایی با فرهنگ روزهداری، روزههای کوتاهتری میگرفتند که به «روزه پیوندی» یا «دوکُتو» معروف بود. این رسم، علاوه بر ایجاد شور معنوی، نوعی آموزش عملی مفاهیم دینی برای نسل جدید به شمار میرفت.
خواندن روضه قنبر
خواندن روضه قنبر از دیگر رسوم مردم یزد در ماه مبارک رمضان است که معمولاً از شب نوزدهم تا شب بیست و هفتم برگزار می شود، این روضه بیشتر مخصوص زنان است که با نذری دادن و طلب حاجت در این چند روز در خانه ها برگزار می شود و یادآوری ضربت خوردن مولای متقیان حضرت علی(ع) است.
قنبر از غلامان حضرت علی(ع) بود و فردی در این مراسم با حالاتی شبیه درویشان با لباس سفیدی بر تن و کلاه سفید کشکولی بر سر، که نماد دوستی حضرت علی(ع) است مراسم روضه را اجرا می کند.
در مراسم روضه قنبر، ۲ شخصیت دیگر نیز حضور دارند که یکی نقش حضرت زینب (س) را با لباس بلند و مشکی و شخصیت دیگر نقش امکلثوم(س) را بازی می کند و بین حاضران در گروه، صحبت هایی در قالب شعر رد و بدل و اشعار حزن آلود خوانده می شود؛ هم اکنون این مراسم کم و بیش در یزد برگزار و برای طلب حاجت و رفع گرفتاری ها توسط زنان برگزار می شود.
ختم قرآن کریم
از رسم های پسندیده یزدی ها همانند دیگر مناطق ایران که هنوز هم نه تنها در شهر یزد بلکه در تمام شهرستان های استان برگزار می شود ختم قرآن در ماه مبارک رمضان است.
زنان یزدی در ماه رمضان دوره های قرآن خوانی دارند و هر روز یک جزء از قرآن را با هم قرائت می کنند، آنها معتقدند در پایان ماه در نوبت خواندن سوره توحید به هر کس که برسد در کار او گشایش ایجاد می شود و زندگی اش در طول سال توأم با خیر و برکت خواهد بود.
از روز اول ماه رمضان زنان در خانه یکی از آشنایان مسلط به قرائت قرآن معروف به مُلّا گردهم می آمدند و هر روز یک جزء قرآن را تلاوت می کردند و تا پایان ماه مبارک، ۳۰ جزء قرآن تلاوت می شد که هم اکنون بخاطر کرونا برگزار نمیشود. این مراسم در سال های اخیر در امامزاده ها و مساجد هم به صورت عمومی و با استقبال پرشور جوانان و نوجوانان برگزار می شود.
آیینهای ویژه شبهای قدر
مردم یزد عقیده دارند در شب های قدر، ساعت به دنیا آمدن هر نوزاد و از دنیا رفتن هر شخص، از طرف ملک مقرب خداوند معین می شود به همین دلیل در این شب ها از خداوند طلب طول عمر و داشتن فرزند می کنند، آنها همچنین معتقدند اگر کسی که بعد از ماه رمضان بمیرد، آمرزیده و عبادتش به درگاه خدا مقبول شده است.
همچنین در شب های احیا، دعای جوشن کبیر خوانده می شود و زمانی که به جمله « الغوث، الغوث، خلصنا من النار یا رب » رسیدند، بر ریسمانی که قبلاً آماده شده است، می دمند و آن را گره می زنند و بدین ترتیب صد گره به ریسمان زده می شود و اعتقاد دارند که هرگاه در زمان مرگ این ریسمان را بر گردن اندازند یا دور کفن خود ببندند از آتش جهنم در امان خواهند بود.
همچنین برای شفای بیماران، با خواندن همان جمله و دمیدن آن به شیرینی و خوراندن آن به بیمار، طلب بهبود و شفای مریض را مسألت می کنند.
در روز شهادت حضرت علی(ع) نیز در حسینیه امام (ره) تفت (شاه ولی)، مراسم نخل گردانی برگزار می شود.
تهیه آجیل مشکلگشا
این رسم در شب های ماه رمضان به خصوص شب های احیا و قدر اجرا می شود و کسانی که حاجت دارند آجیل تهیه می کنند، برای این کار، فرد حاجت دار ماهانه مبلغی را کنار می گذارد و پول را به زن مومنی می دهد تا آجیل را از هفت مغز( بادام، گردو و …)، بخرد و در مراسم خاصی بین ۲ نماز در میان نمازگزاران تقسیم کند.
نخل برداری
نخل در زبان فارسی به معنای تابوت است و به عنوان نمادی از تابوت حضرت سید الشهدا (ع) شناخته می شود که از چوب ساخته شده و به شکل برگ درخت است، این نخل ها با احترام خاصی در برخی نقاط شهر گردانده می شود و مردم ملبس به رخت مشکی با بر سر و سینه زدن در رثای اهل بیت (ع) عزاداری می کنند.
از رسم های پسندیده یزدیها همانند دیگر مناطق ایران که هنوز هم نه تنها در شهر یزد بلکه در تمام شهرستان های استان برگزار می شود ختم قرآن در ماه مبارک رمضان استاین آیین بیشتر در ایام ماه محرم و روزهای تاسوعا و عاشورا با شکوه خاصی در شهرهای یزد، تفت، اشکذر، اردکان و بافق برگزار می شود با این حال یزدی ها در روز شهادت حضرت علی(ع) و مصادف با ماه رمضان نیز هیأت های عزاداری راه می اندازند و آئین نخل برداری را اجرا می کنند.
در شبهای قدر، مردم با برگزاری مراسم احیا، قرائت دعای جوشن کبیر و گره زدن ریسمانهای نذری، طلب آمرزش و حاجت میکنند.
کیسهدوزی و پیراهن مراد
از دیگر آیینهای کهن، دوخت «پیراهن مراد» در شب بیستوچهارم رمضان است. زنان برای برآورده شدن حاجات خود به مجموعه تاریخی امیر چخماق میروند و پارچهای را به نیت شفا و گشایش میدوزند.
آیینهای شب بیستوهفتم و «دوست دوست»
شب بیستوهفتم رمضان در یزد حال و هوایی متفاوت دارد. مراسم حنابندان، هدیه «بیستوهفتمی» به نوعروسان و آیین «دوست دوست» از رسوم این شب است.
در این آیین، نوجوانان با خواندن اشعاری به در خانهها میروند و خوراکی دریافت میکنند؛ رسمی که نشانه همدلی و احسان است.
عید فطر؛ پایان یک ماه بندگی
با فرارسیدن عید سعید فطر، مردم پس از غسل و پوشیدن لباس نو، راهی مصلیها میشوند؛ توزیع شیرینیهای نذری، پخت آش حضرت ابوالفضل(ع)، دید و بازدید بزرگان خانواده و حضور بر مزار شهدا از رسوم رایج این روز است.
همچنین در بین زنان یزدی نیز رسم است که در روز عید سعید فطر به صورت دسته جمعی به خانه فردی که جلسات ختم قرآن مجید در طول ماه رمضان در منزل او برگزار شده، می روند و با دادن هدیه و شیرینی از او تقدیر می کنند.
در برخی از مناطق استان نیز زنانی که در محافل ختم قرآن مجید ماه رمضان سوره اخلاص به نامشان ختم شده است در روز عید فطر از دیگر زنان محل دعوت کرده و با شیرینی از آنها پذیرایی می کنند.
About The Author
