آنچه در پاییز سال ۱۳۶۰ گذشت

پائیز ۱۳۶۰ سرآغاز دوره‌ای بود که منجر به آزادسازی اکثر سرزمین‌های اشغالی کشورمان شد. در دو عملیات ثامن‌الائمه و طریق‌القدس ، رزمندگان اسلام موفق شدند ۷۸۰ کیلومترمربع از سرزمین‎ کشورمان را که در اشغال ارتش بعث بود، باز پس گیرند.

به گزارش هیچ یک _ عملیات ثامن‌الائمه در تاریخ ۵ مهر ۱۳۶۰ و در ساعت یک بامداد با هدف شکستن محاصرۀ آبادان در سه محور دارخوین، فیاضیه و ایستگاه ۷ و ۱۲ و با همکاری مشترک نیروهای سپاه و ارتش و نیروهای مردمی به اجرا درآمد. اجرای عملیات در شب‌هنگام تجربه‌ای بود که نیروهای سپاه در دوره یک‌ساله مقاومت در برابر دشمن به آن دست‌یافته بودند. طرح این عملیات با عنوان حمزه توسط سپاه در اوایل سال ۱۳۶۰ تهیه‌شده بود.

این عملیات در دو روز با انهدام قوای بعثی و تسلط نیروهای ایران بر شرق کارون و باز شدن جاده‌های اهواز ـ آبادان و آبادان ـ ماهشهر با موفقیت به سرانجام رسید و آبادان از محاصره خارج شد و ۱۵۰ کیلومترمربع از خاک ایران نیز آزاد گشت. در این عملیات حدود ۲ هزار نفر از قوای بعثی کشته یا زخمی شدند و ۱۸۰۰ نفر نیز به اسارت درآمدند. ۹۰ دستگاه تانک و نفربر دشمن نیز منهدم شد و ۱۶۰ دستگاه تانک و نفربر نیز به غنیمت درآمد. ۳ فروند هواپیما و یک فروند هلی‌کوپتر ارتش بعث نیز سرنگون شد. از نیروهای خودی نیز ۲۴۳ نفر شهید و ۷۶۳ نفر زخمی شدند. با به غنیمت درآمدن تانک‌های دشمن سپاه اولین یگان زرهی خود را تشکیل داد. ارتش بعث عراق در ابتدا شکست در شرق کارون و آبادان را انکار کرد، اما پس‌ازآن با عنوان کردن این موضوع که عقب‌نشینی از شرق کارون تصمیم فرماندهی کل ارتش بوده است به توجیه شکست خود در این عملیات پرداخت.[۱] امام خمینی نیز در پاسخ به تلگراف تبریک فرماندهان نظامی* چنین نوشتند:

«بسم اللَّه الرحمن الرحیم‏ تیمسار سرتیپ فلاحی، تیمسار سرتیپ ظهیرنژاد، و جناب آقای محسن رضایی- ایّدهم اللَّه تعالی‏

تلگراف شما در خصوص فتح بزرگ که خداوند تعالی نصیب ارتش، نیروی هوایی و هوانیروز، سپاه پاسداران، بسیج، ژاندارمری، فداییان اسلام، و سایر نیروهای مردمی فرموده و محاصره آبادان به‌طور کامل شکسته شده است، واصل گردید. این‌جانب این پیروزی بزرگ را به فرماندهان تمامی نیروهای مسلح و به سربازان ارجمند و سپاهیان نیرومند تبریک می‌‏گویم. و امید است این سرافرازی‌ها را که برای اسلام و میهن فراهم می‌کنند منظور نظر مبارک ولیّ اللَّه الاعظم، بقیة اللَّه- ارواحنا له الفداء- باشد. و آخرین پیروزمندی را که بیرون راندن نیروهای متجاوز کافر از سرزمین‌های میهنمان است، ملت شریف به‌زودی مشاهده کند. این‌جانب به اسم ملت بزرگ ایران از رزمندگان دلیر ارتش و سپاه و دیگر قوای مسلح- ایّدهم اللَّه تعالی- تقدیر و تشکر می‌کنم. از خداوند متعال توفیق، نصرت و عظمت اسلام و مسلمین و به‌خصوص نیروهای مسلح اسلامی را خواستار است. والسلام علیکم.

روح اللَّه الموسوی الخمینی‏[۲]

فتح الفتوح

عملیات طریق‌القدس در روز ۸ آذر ۱۳۶۰ با هدف آزادسازی منطقه بستان و نیز رسیدن به مرز در چزابه و قطع ارتباط شمال به جنوب قوای بعثی و با فرماندهی مشترک ارتش و سپاه آغاز شد. این عملیات، اولین عملیاتی بود که سرهنگ صیاد شیرازی پس از انتصاب به فرماندهی نیروی زمینی در کنار محسن رضایی فرمانده سپاه قرار گرفت و به‌صورت مشترک آن را فرماندهی کردند. این عملیات در دو محور شمال رودخانه کرخه و غرب سوسنگرد انجام شد. مهم‌ترین ویژگی این عملیات، عبور نیروهای سپاه از منطقه رملی غیرقابل‌عبور در شمال منطقه عملیاتی بود. این امر باعث شد که با دور زدن دشمن توپخانه آن به دست نیروهای خودی بیافتد و عملاً توان دشمن در ادامه نبرد به مقدار زیاد کاهش یابد.

موفقیت در محور شمالی باعث متزلزل شدن نیروهای بعثی در محور جنوبی شد و عملیات در روز ۱۳ آذر ۱۳۶۰ با رسیدن به‌تمامی اهداف خود و آزادسازی ۶۵۰ کیلومترمربع از سرزمین ایران عملاً به پایان رسید. هرچند پاتک‌های ارتش عراق تا روز ۳۰ آذر ۱۳۶۰ ادامه یافت.

در عملیات طریق‌القدس ۱۸۰ دستگاه تانک و نفربر، ۲۰۰ دستگاه خودرو، ۴ فروند هلی‌کوپتر و ۱۳ فروند هواپیمای دشمن منهدم شد و صد دستگاه تانک، ۱۹ قبضه توپخانه، ۲۵۰ خودرو، ۷۰ قبضه ضد هوایی و ۱۲۰ دستگاه لودر و بولدوزر به غنیمت رزمندگان درآمد. ۳۵۰۰ نفر از قوای بعثی نیز کشته یا مجروح شدند و ۵۴۶ نفر هم اسیر شدند. از نیروهای خودی در ۲۲ روز نبرد نیز ۱۳۰۰ نفر شهید و ۱۸۰۰ نفر رخمی شدند.[۳]

امام خمینی در پیام تبریک خود به مناسبت این عملیات چنین نوشتند:

«آنچه برای این‌جانب غرورانگیز و افتخارآفرین است روحیه بزرگ و قلوب سرشار از ایمان و اخلاص و روح شهادت‌طلبی این عزیزان- که سربازان حقیقی ولی اللَّه الاعظم- ارواحنا فداه- هستند، و این است فتح الفتوح. من به ملت بزرگ ایران و به فرماندهان شجاع قبل از آنکه پیروزی شرافتمندانه و بزرگ خوزستان را تبریک بگویم، وجود چنین رزمندگانی را که در دو جبهه معنوی و صوری و ظاهر و باطن از امتحان سرافراز بیرون آمده‌‏اند، تبریک می‏‌گویم. مبارک باد بر کشور عزیز ایران و بر ملت شریف، رزمندگانی چنین قدرتمند و عاشقانی چنین محو جمال ازلی و سربازانی چنین دلباخته که شهادت را آرزوی نهایی خود و جانبازی در راه محبوب را آرمان اصیل خویش می‏‌دانند.»[۴]

حمله به مناطق مسکونی، جبران شکست در جبهه

در روز ۱۲ مهر ۱۳۶۰ هواپیماهای ارتش بعثی با تجاوز به آسمان شهر پاوه، روستای شمشیر از توابع این شهرستان را با راکت هدف قرار دادند که باعث تخریب مدرسه راهنمایی روستا و چند منزل مسکونی آن شد. بر اثر این حمله ۱۵ نفر ازجمله تعدادی از دانش آموزان شهید و ۲۶ نفر زخمی شدند.[۵]

همچنین در روز ۱۸ آبان ۱۳۶۰ بر اثر گلوله‌باران مناطق مسکونی و یک مدرسه در شهر دزفول توسط ارتش بعثی، ۴۰ نفر از اهالی شهر شهید و ۴۰ نفر زخمی شدند. تعدادی از شهدا و زخمی‌ها دانش‌آموز بودند.[۶]

در روز ۱۸ آذر ۱۳۶۰ نیز هواپیماهای رژیم بعثی با حمله به شهر ایلام چندین نقطه شهر ازجمله اردوگاه آوارگان جنگی را بمباران کردند. در این حمله ۲۱ تن از مردم شهر ازجمله ۶ کودک به شهادت رسیدند و ۵۰ نفر زخمی شدند. پس از بمباران شهر، هواپیماهای ارتش بعثی اقدام به پخش اعلامیه‌هایی کردند که در آن‌ها از مردم ایلام خواسته شده بود به عراق پناهنده شوند، در غیر این صورت شهر دوباره بمباران خواهد شد.[۷]

سقوط در کهریزک

در روز ۷ مهر ۱۳۶۰ هواپیمای نظامی سی ۱۳۰ با ۴۰ سرنشین که از اهواز به سمت تهران در پرواز بود، به دلیل ازکارافتادن موتورهایش در منطقه کهریزک در جنوب تهران سقوط کرد. این هواپیما حامل ۲۷ نفر از مجروحان عملیات ثامن‌الائمه و پیکر ۳۲ تن از شهیدان این عملیات بود. در این حادثه ۵ نفر از فرماندهان ارشد سپاه و ارتش آقایان سرتیپ ولی‌الله فلاحی جانشین رئیس ستاد مشترک ارتش، سرهنگ موسی نامجو وزیر دفاع و نماینده امام در شورای عالی دفاع، سرهنگ جواد فکوری مشاور ستاد مشترک ارتش و فرمانده پیشین نیروی هوایی، یوسف کلاهدوز قائم‌مقام فرمانده کل سپاه و محمد جهان‌آرا فرمانده سپاه پاسداران خرمشهر به شهادت رسیدند. از ۴۰ سرنشین هواپیما فقط ۲۷ نفر زنده ماندند.[۸]

آقای هاشمی در خاطرات خود در روز ۸ مهر ۱۳۶۰ درباره دلیل سقوط هواپیما چنین نوشته است: «تحقیقات نشان می‌دهد که به‌احتمال‌قوی، خرابکاری نبوده [است]»[۹]

پس‌ازاین حادثه، امام خمینی در ۹ مهرماه ۱۳۶۰ تیمسار ظهیرنژاد را به ریاست ستاد مشترک ارتش منصوب کردند. سرهنگ صیاد شیرازی نیز به پیشنهاد شورای عالی دفاع به‌عنوان فرمانده نیروی زمینی ارتش منصوب شد.‏[۱۰]

آزادسازی بوکان

با انجام عملیات مشترک نیروهای سپاه، ارتش و پیشمرگان مسلمان کُرد، در روز ۱۱ مهر ۱۳۶۰ شهر بوکان در استان آذربایجان غربی و ارتفاعات اطراف آن‌که به مدت بیش از دو سال در کنترل گروه‌های مسلح غیرقانونی بود، آزاد شد. گروه‌های مسلح غیرقانونی تلاش کردند که در بعدازظهر آن روز با حمله مجدد شهر را تصرف کنند اما با مقاومت نیروهای خودی با دادن ۲۰ اسیر و تعدادی کشته و زخمی مجبور به فرار شدند.[۱۱]

سومین انتخاب

در روز ۱۰ مهر ۱۳۶۰ برای سومین بار مردم ایران به‌پای صندوق‌های رأی رفتند تا پس از شهادت محمدعلی رجایی، سومین رئیس‌جمهور را انتخاب کنند. در این انتخابات آیت‌الله سید علی خامنه‌ای، سید علی‌اکبر پرورش، حسن غفوری فرد و سید رضا زواره‌ای کاندیدا شده بودند، که آیت‌الله خامنه‌ای با کسب ۱۶ میلیون ۷ هزار و ۹۷۲ رأی از مجموع ۱۶ میلیون و ۸۴۶ هزار و ۹۹۶ رأی به‌عنوان رئیس‌جمهوری اسلامی ایران انتخاب شد.[۱۲]

آقای هاشمی درباره مشارکت گسترده مردم در این انتخابات در خاطرات روز ۱۱ مهر خود چنین نوشت: «دیروز، انتخابات خیلی خوب برگزار شده است. نتیجه آراء جالب است. امروز، بیشتر حوزه‌ها اعلان شده. رقم آراء از دوره قبل هم بالا زده و شاید ۲۰ درصد بالا باشد و این برای دشمنان، یأس‌آور است و راستی این علاقه و حمایت مردم از دولت و امام، خیلی جالب است.»[۱۳]

مراسم تنفیذ در روز ۱۷ مهر ۱۳۶۰ و مراسم تحلیف نیز در روز ۲۱ مهر ۱۳۶۰ انجام شد.[۱۴] با معرفی میرحسین موسوی از سوی آیت‌الله خامنه‌ای به مجلس به‌عنوان نخست‌وزیر در روز ۵ آبان و رأی اعتماد مجلس در ۷ آبان، وی کابینه خود را پس از تأیید رئیس‌جمهور در روز ۱۱ آبان به مجلس معرفی کرد که در همان روز مجلس به آنان رأی اعتماد داد.[۱۵] بدین ترتیب دولت جمهوری اسلامی ایران در کمترین زمان پس از شهادت محمدعلی رجایی رئیس‌جمهور و محمدجواد باهنر نخست‌وزیر مستقر شد و ثبات سیاسی نظام افزایش یافت.

تظاهرات مسلحانه ۵ مهر

در روز ۵ مهر ۱۳۶۰ اعضای سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در ساعت ۱۰:۳۰ صبح به‌صورت مسلحانه در چند نقطه از شهر تهران ازجمله پل حافظ (تقاطع طالقانی)، خیابان ولی‌عصر حدفاصل چهارراه طالقانی و میدان ولی‌عصر، خیابان انقلاب و خیابان نجات اللهی (ویلا) با تیراندازی هوایی و آتش زدن چند اتوبوس شرکت واحد و لاستیک اتومبیل اقدام به راهپیمایی کردند. این تظاهرات قرار بود در اول مهر انجام شود اما برگزاری راهپیمایی دانش آموزان به مناسبت بازگشایی مدارس این کار را به ۵ مهر موکول کرد. این افراد مسلح که برخی از آنان سوار بر موتور بودند، علاوه بر شلیک هوایی، به عابران، ساختمان‌های دولتی و عمومی نظیر هتل‌ها، بانک‌ها، مغازه‌ها، پاساژها و اتومبیل‌هایی که افراد با ظاهر مذهبی در آن‌ها بودند نیز تیراندازی می‌کردند. طبق دستور عملیاتی داده شده هرکس به هر نحوی قصد جلوگیری از این تظاهرات را داشت باید به رگبار بسته می‌شد. سازمان به اعضای خود گفته بود اگر ۲ ساعت حضور خود را در خیابان‌ها ادامه دهند مردم با پیوستن به آنان نظام را سرنگون خواهند کرد. در اسناد به‌دست‌آمده از سازمان، دراین‌باره آمده است:

«ما در ۵ مهر با قیامی شبیه قیام توده‌ای ۲۲ بهمن روبه‌رو هستیم. باید مردم را تحت حمایت نیروهای مسلح خود به صحنه بکشانیم. … ضرورت انقلاب ایجاب می‌کند که کشته‌ها زیاد باشد و درخت آزادی خون می‌خواهد. شاید کشته‌ها به‌اندازه ۲۲ بهمن ۵۷ باشد و شاید بیشتر؛ ولی تعداد آن مهم نیست.»

اما برخلاف تصور سازمان قبل از حضور نیروهای کمیته و سپاه این مردم خیابان‌ها بودند که به مقابله با سازمان پرداختند و بسیاری از اعضای سازمان با مشارکت و یا توسط مردم دستگیر شدند. کار به‌جایی رسید که نیروهای کمیته و سپاه برای انتقال دستگیرشدگان و دور کردن مردم خشمگین از آنان بعضاً مجبور به تیراندازی هوایی شدند. در این واقعه ۳۰ نفر از مردم و پاسداران شهید شدند. از اعضای سازمان نیز ۱۶ نفر کشته و بیش از ۱۵۰ نفر دستگیر شدند.

درباره تصور کادر رهبری سازمان مجاهدین خلق (منافقین) از نتیجه این عمل، در اسناد به‌دست‌آمده از سازمان، این موارد آمده است:

«اگر توی خیابان یک گلوله شلیک بکنی، مردم دورت جمع می‌شوند.»

«این تظاهرات یک قیام سراسری است؛ همه مردم به ندای شما جواب می‌دهند.»

«با خودتان سلاح بیشتری ببرید چون مردم از شما سلاح می‌خواهند.»

«اول مجلس را می‌گیریم، بعد رادیو و تلویزیون و بعد اوین و در آخر می‌رویم جماران»

«مردم فردا از شما با شیرینی و شکلات استقبال می‌کنند.»[۱۶]

دومین شهید محراب

ساعت ۱۱:۳۰ روز جمعه ۲۰ آذر ۱۳۶۰ هنگامی‌که آیت‌الله دستغیب امام‌جمعه شیراز به‌قصد رفتن به سمت نماز جمعه از منزل خارج شده بود، دختری از اعضای سازمان مجاهدین خلق (منافقین) در پوشش چادر به این عنوان که قصد دادن نامه‌ای به امام‌جمعه را دارد به ایشان نزدیک شد و بمب همراه خود را منفجر کرد. شدت انفجار به حدی بود که بیشتر اجساد قابل‌شناسایی نبود و تکه‌های باقی‌مانده از شهدا که تا چند صد متری محل حادثه به درهای منازل و دیوارهای اطراف چسبیده بود، با دست و جارو جمع‌آوری شد. در این حادثه، علاوه بر آیت‌الله دستغیب، ۸ نفر شهید و ۵ نفر مجروح شدند.[۱۷]

دیگر وقایع پاییز ۱۳۶۰

ـ عملیات انهدامی ضربت ذوالفقار در منطقه عمومی میمک، ۴۰۰ نفر از نیروهای متجاوز کشته یا زخمی شدند.

ـ عملیات مطلع الفجر در منطقه گیلان غرب، به‌رغم پیروزی‌های اولیه، عملیات به اهداف خود نرسید. شهادت غلامعلی پیچک از فرماندهان سپاه در این عملیات.

ـ ترور حجت‌الاسلام سید عبدالکریم هاشمی نژاد در مشهد به دست یکی از عناصر سازمان مجاهدین خلق (منافقین)

ـ جنجال نطق پیش از دستور مهندس بازرگان در مجلس درباره وقایع اخیر داخلی که به‌نوعی حمایت از سازمان مجاهدین خلق (منافقین) بود. واکنش نمایندگان و مردم به این نطق.**

ـ راهپیمایی ضد آمریکایی و ضد صهیونیستی حجاج ایرانی در مکه.

ـ اجازه امام خمینی به نمایندگان مجلس برای استفاده از بخشی از اختیارات ولایت‌فقیه برای تصویب قوانین ضروری.

ـ سخنرانی موسوی وزیر خارجه ایران در سی و ششمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل: برشماری اقدامات خصمانه امریکا علیه ایران، ارائه فهرستی از اقدامات رژیم بعث بر ضد ایران از زمان پیروزی انقلاب تا زمان هجوم سراسری به خاک ایران، برشماری اقدامات خلاف موازین بین‌المللی عراق در جنگ، رد ادعای بمباران تأسیسات نفتی کویت، اعلام شرایط ایران برای پایان جنگ و… از مهم‌ترین بخش‌های این سخنرانی بود.

ـ انتصاب آقای هاشمی به‌عنوان نماینده امام در شورای عالی دفاع.

ـ راهپیمایی مردم ایران در مخالفت با طرح عربستان درباره فلسطین.

ـ ملاقات تعدادی از اسیران عراقی با خانواده‌های خود در پادگان حشمتیه تهران.

ـ ناکامی سوءقصد عوامل سفارت عراق در بیروت به کاردار سفارت ایران در لبنان.

ـ حمله عوامل سفارت عراق در لبنان به منزل علامه فضل‌الله در بیروت، یکی از محافظان خانه به شهادت رسید.

ـ اعلام تشکیل دولت موقت در تبعید از سوی بنی‌صدر و رجوی و حمایت حزب دمکرات کردستان از این اقدام و واکنش منفی دولت فرانسه.

ـ پیوستن رسمی حزب دمکرات کردستان ایران به شورای ملی مقاومت بنی‌صدر و رجوی.

ـ سخنرانی وزیر خارجه عراق در مجمع عمومی سازمان ملل و تأکید بر حاکمیت عراق بر اروند.

ـ ترور انور سادات رئیس‌جمهور مصر در هنگام بازدید از رژه واحدهای ارتش مصر در قاهره.

ـ برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در مصر با یک کاندیدا، حسنی مبارک معاون سادات با کسب ۴۲/۹۸ درصد آرا رئیس‌جمهور مصر شد.

ـ برگزاری اجلاس اوپک در ژنو برای تصمیم‌گیری درباره قیمت نفت و توافق دراین‌باره و پیروی نکردن عربستان از این توافق.

ـ موافقت سنای امریکا با فروش هواپیمای آواکس به عربستان.

ـ اجلاس سران عرب در شهر فاس مراکش، طرح عربستان برای حل مسئله فلسطین به تصویب نرسید.

ـ ویران شدن ساختمان شش طبقه سفارت عراق در بیروت بر اثر ورود یک خودرو حاوی مواد منفجره به داخل این ساختمان، در هنگام حمله سفیر عراق در ساختمان نبود. حزب الدعوه عراق مسئولیت این حمله را بر عهده گرفت.

منابع:

[۱] تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق حسین علایی جلد اول صص ۳۵۷ ـ ۳۶۸ وـ جنگ بازیابی ثبات محمد درودیان صص ۱۵۳ ـ ۱۶۷

*متن تلگرام به این شرح است:

«بسم اللَّه الرحمن الرحیم‏ محضر مبارک حضرت امام خمینی رهبر کبیر انقلاب و بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران و فرمانده کل قوا. در اجرای فرمان آن امام امت، دایر بر شکستن محاصره آبادان و انهدام نیروهای متجاوز در شرق رود کارون و بر اساس طرح پیشنهادی نیروی زمینی و سپاه در شورای عالی دفاع که در حضور جنابعالی ارائه و مورد تصویب قرار گرفت، در سحرگاه روز پنجم مهرماه با شرکت لشکر ۷۷ تقویت‏شده خراسان و سپاهیان پاسدار انقلاب و نیروی هوایی و هوانیروز و ژاندارمری و فداییان اسلام و سایر نیروهای مردمی، اجرا و ظرف چند ساعت با اجرای یک مانور ماهرانه نیرویی از دشمن متجاوز عراق به استعداد یک لشکر تقویت‌شده اسیر و مجروح و منهدم و متواری گردید و شمال آبادان و شرق رود کارون باز پس گرفته شد و به‌طورکلی محاصره آبادان شکسته شد. ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی این پیروزی را مرهون لطف خداوند و رهنمودهای امام امت می‏دانند و این پیروزی را به امام امت و ملت ایران تبریک عرض می‏کنند.

جانشین رئیس ستاد مشترک ارتش جمهوری اسلامی ایران، سرتیپ فلاحی؛ فرمانده نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران، سرتیپ قاسمعلی ظهیرنژاد؛ فرمانده سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، محسن رضایی». کتاب پانزدهم روزشمار جنگ شکستن محاصره آبادان یدالله ایزدی ص ۱۰۵۷

[۲] صحیفه امام جلد ۱۵ صص ۲۵۴ ـ ۲۵۵

[۳] اطلس جنگ ایران و عراق فشرده نبردهای زمینی ص ۴۷ وـ جنگ بازیابی ثبات محمد درودیان صص ۱۸۲ ـ ۱۸۶ وـ تاریخ تحلیلی جنگ ایران و عراق جلد ۱ صص ۳۷۹ ـ ۴۰۴

[۴] صحیفه امام جلد ۱۵ صص ۳۹۵

[۵] کتاب پانزدهم روزشمار جنگ شکستن محاصره آبادان یدالله ایزدی ص ۱۱۶۷

[۶] کتاب شانزدهم روزشمار جنگ آزادسازی سرزمین های ایران؛ گام دوم بستان علیرضا لطف الله زادگان ص ۵۳۳

[۷] کتاب شانزدهم روزشمار جنگ آزادسازی سرزمین های ایران؛ گام دوم بستان علیرضا لطف الله زادگان ص ۹۳۳

[۸] کتاب پانزدهم روزشمار جنگ شکستن محاصره آبادان یدالله ایزدی صص ۱۰۹۷ ـ ۱۰۹۸

[۹] عبور از بحران خاطرات هاشمی رفسنجانی سال ۶۰ چاپ ششم ص ۳۰۷

[۱۰] صحیفه امام جلد ۱۵ صص ۲۶۵ ـ ۲۶۶

[۱۱] کتاب پانزدهم روزشمار جنگ شکستن محاصره آبادان یدالله ایزدی صص ۱۱۵۸ ـ ۱۱۵۹

[۱۲] کتاب پانزدهم روزشمار جنگ شکستن محاصره آبادان یدالله ایزدی صص ۱۱۴۳ و ۱۱۷۹

[۱۳] عبور از بحران خاطرات هاشمی رفسنجانی سال ۶۰ چاپ ششم ص ۳۱۱