آیین چهارشنبه آخر ماه صفر؛ وداع با غم در آغوش دریا

به گزارش هیچ یک _ در جغرافیای فرهنگی هرمزگان، دریا هرگز صرفا یک منبع معیشت نبوده است؛ آن‌جا که آب‌های نیلگون خلیج فارس به ساحل می‌رسند، ناخودآگاه باورها، دعاها و آمال نسل‌ها گره خورده است؛ آیین «چهارشنبه آخر ماه صفر» یکی از همان حلقه‌های طلایی است که در آن، آب دریا به آینه‌ای برای پاک‌سازی روان و تن تبدیل می‌شود و مردم، با گام نهادن در موج‌ها، به استقبال رهایی از اندوه دو ماهه «محرم و صفر» می‌روند.

سحرگاهی برای پاک‌سازی دل‌ها

با نخستین پرتوهای بامداد آخرین چهارشنبه ماه صفر، خیابان‌های منتهی به سواحل بندرعباس و دیگر شهرهای ساحلی هرمزگان رنگ و بویی دیگر می‌گیرد؛ خانواده‌ها از کوچک و بزرگ خود را به آب‌های گرم خلیج فارس می‌رسانند؛ نه برای تفریحی عادی، که برای ادای رسومی که برایشان بار معنوی و شفابخشی دارد.

با نخستین پرتوهای بامداد آخرین چهارشنبه ماه صفر، خیابان‌های منتهی به سواحل بندرعباس و دیگر شهرهای ساحلی هرمزگان رنگ و بویی دیگر می‌گیرد.پیرمردان و زنان سالخورده که این آیین را از پدران و مادران خود به یادگار دارند، محور این حرکت جمعی‌ بوده و کودکان را هم با خود همراه می‌کنند تا میراثی ماندگار بر جای بماند.

هفت موج تا رهایی از یک سال نحسی

با ورود به آب، فضای ساحل حالتی آیینی به خود می‌گیرد، مردم با ذکر صلوات، لب به تلاوت سوره‌های «انشراح»، «نصر»، «تین» و «توحید» می‌گشایند و چشم به افق می‌دوزند تا هفت موج متوالی از آن‌ها بگذرد.

عدد هفت که در فرهنگ عامه این دیار نشانه‌ای از کمال و طهارت است، نقشی کلیدی در این آیین دارد و پس از عبور موج‌ها، هر فرد سه بار سر در آب فرو می‌برد تا باور کند غم، بیماری و نحسی‌های یک‌ساله، با هر بار بیرون آمدن از دل آب، در ژرفای دریا رها می‌شود.

خروج از دریا، اما پایان کار نیست؛ ساحل نشینان لباس‌های سیاهی را که یادآور ایام عزاداری محرم و صفر است، از تن بیرون می‌آورند و با آب شیرین (در اصطلاح محلی «هُو شیرینی») تن می‌شویند تا آغاز دوره‌ای نو از زندگی عادی و شادی را جشن بگیرند؛ این حرکت، گذار از اندوه به امید و پایان سوگواریِ سالانه را به نمایش می‌گذارد.

آب دریا، هدیه‌ای برای چهار گوشه خانه

بخش دیگر این آیین که پیوندی عاطفی با دریا برقرار می‌کند، ریختن قند و خرما در آب است؛ مردمان کهنسال با این عمل نمادین، خطاب به دریا می‌گویند: «شیرینی ما به تو، شفای تو به ما» و از این عنصر خدادادی طلب سلامتی و برکت می‌کنند.

در همین حال، گروهی دیگر از خانواده‌ها ظرفی از آب دریا را بدون آن‌که بر زمین بگذارند، به خانه می‌برند و در چهار گوشه منزل می‌پاشند یا در خانه نگه می‌کنند تا چشم‌زخم، ناملایمات و انرژی‌های منفی از خانه دور شود و جای خود را به آرامش و برکت بدهد.

دریا درمانی؛ از باور کهن تا شواهد علمی

مردم هرمزگان بر این باورند که شفابخشی دریا در این روز به اوج می‌رسد؛ جالب آن که این باور با یافته‌های علمی نیز هم‌سو است؛ آب‌دریا سرشار از عناصری چون سدیم، منیزیم، پتاسیم و کلسیم است که از طریق پوست جذب شده و برای درمان بیماری‌های پوستی، مفصلی و روماتیسمی مفید شناخته می‌شود.

در گذشته، اگر بیماری توان رفتن به دریا را نداشت، خانواده‌اش آب دریا را برای او به منزل می‌آوردند تا از این نعمت بی‌بهره نماند.

«چهارشنبه آخر صفر»؛ آیینی که نبض همبستگی هرمزگان را در سینه تاریخ می‌تپاند

سرپرست معاونت میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان در راستای پیشینه چهارشنبه آخر ماه صفر گفت: این آیین که ریشه‌های عمیق در باورهای دیرینه و هویت فرهنگی مردمان هرمزگان دارد، به دلیل ماهیت شفاهی و انتقال نسل‌به‌نسل، بدون تاریخچه مکتوب و سالی دقیق برای پیدایش است.

حسین شهابی در گفت وگو با خبرنگار ایرنا اظهار کرد: با این وجود، این رویداد به‌واسطه جایگاه ویژه در تقویم فرهنگی منطقه و نقش محوری در تحکیم همبستگی‌های اجتماعی، همواره به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از زیست بوم فرهنگی هرمزگان شناخته می‌شود و اهمیت حفظ و روایت آن بیش از پیش احساس می‌شود.

وی بیان کرد: این آیین که با مفاهیمی همچون طلب خیر و برکت، تطهیر و دفع ناگواری‌ها پیوند خورده، در فرهنگ عامه هرمزگان نمادی از گذار از دشواری‌ها و استقبال از روزهای نویدبخش است.

سرپرست معاونت میراث فرهنگی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هرمزگان با اشاره به اینکه آیین چهارشنبه آخر سال هنوز ثبت ملی نشده است، تصریح کرد: برگزاری این مراسم با تکیه بر نمادهای بومی و مراسم‌های آیینی خاص منطقه، راهکاری برای صیانت از میراث معنوی و جلوگیری از فراموشی آن در هیاهوی دنیای مدرن است؛ تلاشی که برای بازشناسی و مستندسازی دقیق آن در لایه‌های فرهنگی استان، همواره در دستور کار قرار دارد.

کلام آخر؛ میراثی که نیازمند نگاه نسل نوست

آیین چهارشنبه آخر ماه صفر به عنوان میراث معنوی هرمزگان، نسل امروز کمتر از پیش با آن مانوس شده و مراسم به شکل متمرکز و سازمان‌یافته برگزار نمی‌شود؛ این زنگ خطری برای فراموشی گنجینه‌ای است که نه فقط یک رسم محلی، که بخشی از هویت جمعی و حافظه تاریخی مردم جنوب ایران را شکل می‌دهد.

آیین چهارشنبه آخر صفر، فراتر از یک رسم، پیوند میان معنویت و ساختار اجتماعی جامعه است؛ سنتی که با حضور نسل‌ها، نه تنها هویت فرهنگی هرمزگان را بازنمایی می‌کند، بلکه تداوم ریشه‌های اصیل این دیار را در گذر زمان تضمین می‌نماید و احیای این آیین و پیوند آن با نسل جوان، می‌تواند پلی میان اصالت‌های دیروز و زیست‌جهان امروز باشد.