از تکمیل زنجیره ارزش مس و فولاد تا امنیت غذایی در شرایط کم آبی

به گزارش هیچ یک ،توسعه متوازن استان‌ها و حرکت از خام‌فروشی به سمت تکمیل زنجیره ارزش، سال‌هاست به عنوان یکی از مطالبات اصلی اقتصاد کشور مطرح می‌شود؛ تجربه کشورهای توسعه‌یافته نشان می‌دهد اثربخشی دانشگاه‌ها در گرو ارتباط نزدیک، تقاضامحور و حل‌مساله‌محور با صنعت و جامعه است و توسعه صنعتی نیز در سایه همین پیوند نظام‌مند با مراکز علمی شکل گرفته است.

در ایران نیز رشد و توسعه صنایع و فعالیت‌های تولیدی طی دهه‌های اخیر از مهم‌ترین محورهای سیاست‌گذاری اقتصادی بوده و توسعه استان‌ها به عنوان هدفی راهبردی مورد توجه قرار گرفته است.

با این حال، واقعیت‌های آماری و میدانی از وجود نابرابری‌های قابل توجه در زمینه تولید و سطح توسعه میان مناطق مختلف کشور حکایت دارد؛ موضوعی که کارشناسان یکی از دلایل آن را نبود شناخت دقیق از مزیت‌ها و استعدادهای بومی هر منطقه عنوان می‌کنند.

صاحب‌نظران بر این باورند در صورت شناسایی عوامل موثر بر رشد اقتصادی مناطق و تکیه بر ظرفیت‌های علمی دانشگاه‌ها، می‌توان سیاست‌گذاری‌های منطقه‌ای را هدفمندتر و تصمیم‌سازی‌ها را مبتنی بر داده و آگاهی انجام داد.

در این میان، وجود ده‌ها هزار عضو هیات علمی و نزدیک به یک میلیون دانشجوی تحصیلات تکمیلی در کشور، ظرفیت کم‌نظیری برای حل چالش‌های علمی و صنعتی فراهم کرده است؛ ظرفیتی که در صورت هدایت درست می‌تواند به پیشران توسعه استانی تبدیل شود.

تمرکز دانشگاه شهید باهنر کرمان بر زنجیره ارزش مس و فولاد

در چارچوب طرح «مشارکت دانشگاه‌ها در پاسخگویی به نیازها و بهره‌برداری از مزیت‌های استانی»، دانشگاه‌ها موظف شده‌اند با تعریف ماموریت‌های مشخص و متناسب با ظرفیت‌های بومی، نقش فعال‌تری در توسعه منطقه‌ای ایفا کنند.

در همین راستا، دانشگاه شهید باهنر کرمان نخستین ماموریت استانی خود را بر «تکمیل زنجیره ارزش صنایع معدنی استان» به‌ویژه در حوزه مس و فولاد متمرکز کرده است.

استان کرمان با برخورداری از بزرگ‌ترین معادن مس کشور و سهم قابل توجه در تولید فولاد، یکی از قطب‌های اصلی صنایع معدنی ایران به شمار می‌رود. مجتمع‌های بزرگ صنعتی از جمله شرکت ملی صنایع مس ایران و زیرمجموعه‌های آن در این استان فعالیت دارند و نقش مهمی در اقتصاد ملی ایفا می‌کنند.

با این حال، کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از ظرفیت استان همچنان در حوزه صنایع پایین‌دستی مغفول مانده و تکمیل زنجیره ارزش می‌تواند ضمن ایجاد اشتغال پایدار، ارزش افزوده بیشتری برای استان و کشور ایجاد کند.

ضرورت عبور از خام‌فروشی

بر اساس این ماموریت، حمایت از صنایع پایین‌دستی مس و فولاد، جذب سرمایه‌گذاری در حوزه محصولات با ارزش افزوده بالا، تقویت شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان فعال در صنایع جانبی و انتقال دانش فنی از اولویت‌های اصلی دانشگاه تعریف شده است.

کارشناسان حوزه معدن معتقدند تداوم خام‌فروشی و تمرکز صرف بر استخراج، علاوه بر کاهش بهره‌وری اقتصادی، فرصت‌های شغلی و فناورانه متعددی را از استان سلب می‌کند. از این رو، حرکت به سمت تولید آلیاژها، قطعات صنعتی و محصولات پیشرفته می‌تواند جایگاه استان را در اقتصاد ملی ارتقا دهد.

چالش‌های موجود در مسیر ماموریت استانی

با وجود ظرفیت‌های گسترده، موانعی نیز در مسیر تحقق این ماموریت وجود دارد؛ از جمله ضعف سرمایه‌گذاری در صنایع پایین‌دستی، کمبود زیرساخت‌های تخصصی، برخی مقررات دست‌وپاگیر صنعتی، کمبود نیروی انسانی ماهر در برخی حوزه‌های تخصصی و ارتباط نه‌چندان ساختاریافته میان صنعت و دانشگاه.

برخی فعالان صنعتی نیز معتقدند اعتمادسازی متقابل و تعریف پروژه‌های مشترک کاربردی می‌تواند زمینه تقویت همکاری‌ها را فراهم کند.

اقدامات انجام‌شده برای تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه

در همین راستا، دانشگاه شهید باهنر کرمان طی ماه‌های اخیر اقداماتی برای تقویت این پیوند انجام داده است؛ از جمله انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با مجتمع مس سرچشمه، دعوت از معاونان نوآوری و مدیران حوزه فناوری و تحقیق و توسعه شرکت ملی صنایع مس ایران برای حضور در دانشگاه و برگزاری نشست‌های تخصصی با مدیران و مشاوران حوزه فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان صنعت مس.

همچنین نشست‌هایی میان معاون پژوهشی دانشگاه و مدیرعامل شرکت ملی صنایع مس ایران برگزار شده و مسائل و چالش‌های مرتبط با ماموریت استانی در حضور معاون پژوهشی وزیر علوم مطرح شده است.

چشم‌انداز پیش‌رو

پیگیری مستمر جلسات تخصصی برای متقاعدسازی صنایع به همکاری گسترده‌تر، استفاده از ظرفیت مرکز نوآوری مس برای تعریف پروژه‌های مشترک، و برگزاری همایش‌های علمی و صنعتی با هدف توسعه درک متقابل، از برنامه‌های آینده این مجموعه است.

به اعتقاد کارشناسان، اگر این ماموریت با برنامه‌ریزی دقیق، تامین زیرساخت‌ها و همراهی صنعت دنبال شود، می‌تواند الگویی برای سایر استان‌ها در بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها برای توسعه منطقه‌ای باشد؛ الگویی که در نهایت به تقویت اقتصاد دانش‌بنیان و کاهش فاصله توسعه‌ای میان مناطق کشور منجر خواهد شد.

پژوهشگاه افضلی‌پور؛ بازوی علمی امنیت غذایی در جنوب‌شرق کشور

در کنار مأموریت صنعتی دانشگاه، پژوهشگاه افضلی‌پور وابسته به دانشگاه شهید باهنر کرمان نیز مأموریت راهبردی «امنیت غذایی تحت شرایط تغییر اقلیم و کم‌آبی» را بر عهده دارد؛ مأموریتی مصوب با ردیف بودجه مستقل وزارتی که این پژوهشگاه را به یکی از موفق‌ترین واحدهای پژوهشی وزارت علوم در حوزه کشاورزی تبدیل کرده است.

این پژوهشگاه همچنین به عنوان قطب علمی وزارت علوم در حوزه به‌نژادی گیاهان مقاوم به کم‌آبی فعالیت می‌کند و تمرکز اصلی آن بر ارتقای پتانسیل ژنتیکی محصولات زراعی سازگار با شرایط اقلیمی خشک و شور استان کرمان است.

به اعتقاد کارشناسان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های پیش‌روی بشر در عصر حاضر، تأمین امنیت غذایی پایدار در شرایط محدودیت منابع آب و تغییرات اقلیمی است. استان کرمان با متوسط بارندگی پایین، گسترش مناطق خشک و شور و افت منابع آب زیرزمینی، نمونه‌ای عینی از این چالش در جنوب‌شرق کشور به شمار می‌رود؛ شرایطی که ضرورت توسعه کشاورزی سازگار با اقلیم و بهره‌برداری بهینه از منابع آب و خاک را دوچندان کرده است.

تمرکز بر اصلاح ژنتیکی و معرفی ارقام متحمل به خشکی و شوری

در همین راستا، بهبود ژنتیکی گیاهان متحمل به خشکی و شوری و معرفی ارقام جدید متناسب با اقلیم منطقه از اولویت‌های اصلی پژوهشگاه افضلی‌پور تعریف شده است.

این پژوهشگاه در تعامل با کشاورزان پیشرو، بخش خصوصی و دستگاه‌های اجرایی استان، برنامه‌های جامعی برای تولید ارقام جدید در محصولات استراتژیک، روغنی و علوفه‌ای اجرا کرده است.

از جمله دستاوردهای شاخص این مجموعه می‌توان به معرفی و ثبت دو رقم گلرنگ با نام‌های «فاخره» و «سروش» با عملکرد بالا و درصد بالای اسید اولئیک، تولید ارقام اصلاح‌شده گندم نان متحمل به خشکی، دستیابی به نخستین رقم اصلاح‌شده زیره سبز کشور، توسعه هیبریدهای ارزن مرواریدی و تولید لاین‌های امیدبخش ارزن دانه‌ریز، دم‌روباهی و معمولی متحمل به خشکی اشاره کرد.

همچنین معرفی ارقام متنوع سورگوم علوفه‌ای، دانه‌ای و شیرین با عملکرد بالا و مقاومت به تنش خشکی، بهره‌گیری از ظرفیت سورگوم شیرین در تولید قند و بیواتانول، معرفی ارقام سازگار کینوا، و تولید بذرهای هیبرید صیفی‌جات به‌ویژه خیار از طریق مهندسی معکوس از دیگر اقدامات این پژوهشگاه است.

ثبت چندین پتنت بین‌المللی در حوزه علوم زیستی و کشاورزی و اجرای طرح جایگزینی نهاده‌های وارداتی با محصولات دانش‌بنیان تولیدی پژوهشکده در جیره طیور نیز بخشی از فعالیت‌های فناورانه این مجموعه به شمار می‌رود.

چالش وابستگی به بذر وارداتی

در عین حال، نبود بذرهای اصلاح‌شده داخلی به‌ویژه بذرهای هیبریدی در سبزی و صیفی‌جات، چالشی جدی در کشور محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای که بیش از ۹۵ درصد بذر صیفی مورد نیاز از خارج وارد می‌شود. این وابستگی علاوه بر تحمیل هزینه‌های سنگین به کشاورزان، امنیت غذایی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

کارشناسان معتقدند توسعه بذرهای هیبرید داخلی و اصلاح ارقام متحمل به شوری و خشکی، علاوه بر کاهش وابستگی، می‌تواند بهره‌وری مصرف آب را افزایش داده و امکان استفاده از آب‌های نامتعارف را فراهم کند؛ موضوعی که در شرایط شور شدن منابع آب و خاک اهمیت دوچندان دارد.

افق پیش‌رو؛ هم‌افزایی ملی و بین‌المللی

پژوهشکده فناوری تولیدات گیاهی این مجموعه درصدد است با گسترش همکاری‌های ملی و بین‌المللی، اجرای پروژه‌های مشترک پژوهشی و تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه، راهکارهای عملیاتی برای عبور از بحران تولیدات گیاهی در شرایط کم‌آبی و شوری ارائه کند.

تکثیر تجاری ارقام تولیدشده برای عرضه به کشاورزان، توسعه دانش‌بنیان ارقام جدید گیاهان استراتژیک متحمل به تنش‌های محیطی، و معرفی گیاهان جایگزین متناسب با شرایط جنوب استان کرمان از جمله برنامه‌های آینده این پژوهشگاه اعلام شده است.

در این مسیر، دستگاه‌هایی همچون وزارت جهاد کشاورزی، معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، پارک علم و فناوری استان کرمان، سازمان صنعت، معدن و تجارت استان، اتاق بازرگانی و سایر دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های مرتبط از جمله همکاران و ذی‌نفعان این مأموریت به شمار می‌روند.

به اعتقاد کارشناسان، اگر پیوند میان پژوهش، مزرعه و صنعت به‌صورت ساختاریافته تقویت شود، کرمان می‌تواند به الگوی ملی کشاورزی سازگار با اقلیم خشک تبدیل شود؛ الگویی که امنیت غذایی پایدار را در یکی از خشک‌ترین مناطق کشور تضمین خواهد کرد.