با فرا رسیدن ماه رمضان، کوچههای شهرهای ایران رنگ و بوی دیگری میگیرند. در جنوب، بوی عود و خرما از سفرههای افطار بلند میشود، در شرق، نغمههای «رحمهزونیکه» در شبهای ماه میپیچد و در غرب، زنان بختیاری با سینیهای حنا به استقبال شبهای قدر میروند. اینجا ایران است، جایی که هر شهر، روایت خود را از مهمانی خدا دارد.
گروه هیچ یک زندگی – در ایران، این ماه به عنوان فرصتی برای تجدید عهد با خدا و تقویت روابط اجتماعی شناخته میشود. هر منطقهای با آداب و رسوم خاص خود، شکوه و زیبایی این ماه را به تصویر میکشد. از افطاریهای رنگارنگ تا مراسم شبهای قدر، رمضان در ایران نه تنها یک تجربه دینی، بلکه یک جشنواره فرهنگی است که در آن تنوع قومیتی و فرهنگی کشور به وضوح نمایان میشود.
ماه رمضان در ایران فراتر از یک ماه عبادی، به مثابه جشنوارهای از فرهنگ و آداب و رسوم متنوع است که در هر گوشه از این سرزمین پهناور، رنگی محلی به خود میگیرد. مردم با برگزاری مراسم خاص و تهیه غذاهای سنتی، این ماه را گرامی میدارند. سفرههای افطار با خرما، آش، و شیرینیهای محلی تزئین میشود و خانوادهها دور هم جمع میشوند تا لحظات معنوی را در کنار یکدیگر تجربه کنند.
این مطلب به بررسی گوشهای از این آیینهای پربار در شهرهای مختلف ایران میپردازد که نشاندهنده تلفیق عمیق باورهای دینی با فرهنگ بومی هر منطقه است. از نغمههای محلی گرفته تا جشنهای خاص، رمضان در ایران نمایانگر هویت فرهنگی غنی و همبستگی اجتماعی است که مردم را به هم نزدیکتر میکند. در ادامه، به تفصیل به این زیباییها و تنوعهای فرهنگی خواهیم پرداخت که ماه رمضان را به یکی از ویژهترین ماههای سال تبدیل کرده است.
پیشواز ماه مهمانی خدا
پیشواز ماه مهمانی خدا، در دلهای مردم با شوق و اشتیاق خاصی آغاز میشود. در روزهای پایانی ماه شعبان، فضای شهرها و روستاها به وضوح تغییر میکند؛ خیابانها و مساجد با دقت و محبت تمیز میشوند تا به استقبال این ماه پربرکت بروند. در آذربایجان شرقی، سنت «قاباقلاما» به عنوان نمادی از احترام و ارادت به ماه رمضان، با غبارروبی مساجد و خانهها تجلی مییابد. این عمل نه تنها نماد پاکیزگی جسم، بلکه نشانهای از پاکسازی روح و آمادهسازی برای پذیرش رحمتهای الهی است.
در مازندران، مردم با برگزاری مراسم «ختم انعام» و سه روز روزه گرفتن، خود را برای ورود به این ماه مبارک آماده میکنند. این سنتها نشاندهنده عزم و اراده مردم برای بهرهمندی از فضیلتهای رمضان است. در این ایام، خانوادهها دور هم جمع میشوند و با دعا و نیایش، دلهای خود را برای دریافت برکات الهی آماده میکنند. این تلاشها و مراسم نه تنها به معنویت این ماه افزوده، بلکه همبستگی اجتماعی و فرهنگی را نیز تقویت میکند و یادآور اهمیت ارتباطات انسانی در این ایام خاص است.
آیینهای بیدارباش و اعلان سحر
در گذشتههای نه چندان دور که وسایل ارتباطی مدرن وجود نداشت، روشهای متنوعی برای بیدار کردن روزهداران برای سحر رایج بود. در برخی نقاط استان سمنان، مردم یک ساعت قبل از اذان صبح بر پشت بامها و مناره مساجد میرفتند و با خواندن اشعار و ادعیه، دیگران را بیدار میکردند . در قدیم، این آیین با نواختن دهل و شیپور نیز همراه بود . در شهرهای دیگر مانند تهران نیز شلیک توپ در مناطق مختلف شهر، علامت زمان افطار و سحر بود.
در بسیاری از مناطق دیگر ایران،نیز آیینهای بیدارباش و اعلان سحر به شکلهای خاصی اجرا میشد. به عنوان مثال، در استان خراسان، برخی از روستاییان با نواختن سازهای محلی و خواندن شعرهای مذهبی، همسایگان خود را برای سحر بیدار میکردند. این مراسم نه تنها به عنوان یک سنت مذهبی شناخته میشد، بلکه فرصتی برای ایجاد ارتباطات اجتماعی و تقویت پیوندهای خانوادگی نیز بود. مردم با هم جمع میشدند و در کنار بیدار کردن یکدیگر، لحظاتی شیرین و معنوی را تجربه میکردند.
در برخی مناطق دیگر، مانند استان فارس، بیدارباش به وسیله زنگهای مساجد انجام میشد. این زنگها به محض نزدیک شدن به اذان صبح به صدا درمیآمدند و فضای دلنشینی را در شبهای رمضان ایجاد میکردند. علاوه بر این، در برخی از شهرها، گروهی از جوانان با چراغهای دستی در خیابانها به راه میافتادند و با خواندن دعا و نغمههای خوشایند، مردم را برای سحر بیدار میکردند. این آیینها نشاندهنده عشق و ارادت مردم به ماه رمضان و اهمیت آن در زندگی اجتماعی و فرهنگی آنان است.
آیینهای ویژه نیمه ماه
ترکمنهای ساکن در شمال شرق ایران در شبهای چهاردهم و پانزدهم رمضان مراسم «یا رمضان» را برگزار میکنند. در این مراسم، یک روحانی یا فرد مسن به همراه گروهی از مردان در کوچهها و خیابانها راه میافتند و اشعاری در مورد مقاومت روزهداران در دو هفته اول ماه میخوانند و آنان را به روزهداری در دو هفته پایانی تشویق میکنند. آنها جلوی درب خانهها رفته و مردم پاسخ «الله هو» میدهند و هدایایی در کیسهای که همراه دارند میاندازند که در نهایت بین فقرا تقسیم میشود.
در ایران، ماه رمضان با مراسم و آیینهای خاصی در هر منطقه همراه است. به عنوان مثال، در استان خوزستان، مردم به ویژه در شهرهای اهواز و آبادان، پس از افطار به برگزاری مراسم «احیا» میپردازند. این مراسم شامل قرائت قرآن، دعا و نیایش است و معمولاً تا سحر ادامه دارد. مردم در این شبها به یادگیری و تلاوت قرآن و همچنین برگزاری جلسات دعا و نیایش در مساجد و منازل گرد هم میآیند. این تجمعات نه تنها فرصتی برای نزدیکتر شدن به خداوند است، بلکه به تقویت روابط اجتماعی و فرهنگی میان افراد نیز کمک میکند.
آیینهای مرتبط با شبهای قدر
شبهای قدر در استان چهارمحال و بختیاری با آیینهای خاصی همراه است. در شب بیستوهفتم رمضان، زنان بختیاری سینیهای حنا را بر سر میگیرند و به مساجد شهر میروند. آنها مقداری از حنای یکدیگر را در سینی خود ریخته و سپس آن را با گلاب مخلوط میکنند و در روز عید فطر به دست و پا میمالند.
در شمال ایران، به ویژه در گیلان و مازندران، مردم در ماه رمضان به برگزاری مراسم خاصی به نام «شام غریبان» میپردازند. این مراسم معمولاً در شبهای نوزدهم، بیستویکم و بیستوسوم ماه رمضان برگزار میشود و شامل دعا، نیایش و قرائت قرآن است. مردم در این شبها به یاد امام علی (ع) و حوادث تاریخی مرتبط با ایشان، با یکدیگر جمع میشوند و به ذکر فضایل آن بزرگوار میپردازند. همچنین، در این ایام، خانوادهها غذاهای محلی خود را تهیه کرده و با همسایگان تقسیم میکنند که این عمل موجب تقویت پیوندهای اجتماعی و ایجاد حس همبستگی در جامعه میشود.
سفرههای افطار و همدلی
افطار دادن و مهمانیهای افطاری از رسوم رایج در سراسر ایران است، اما در هر منطقه غذاهای محلی خاصی برای افطار تهیه میشود. در لرستان، غذاهای سنتی مانند «چزنک ریوو» (نوعی نان شیرین) و «سقدو» (برنج مخلوط با آلو که در دل گوسفند پخته میشود) بر سر سفرههای افطار دیده میشود.
در سیستان، رسم «آرک بارک» به معنای «بیار و ببر» از رسوم دیرینه است. در این رسم، اگر از خانهای در زمان افطار دود بلند میشد، صاحب خانه موظف بود غذایی را که پخته به خانههایی ببرد که دود از آن بلند شده است. این رسم هنوز هم در منطقه رایج است و مردم شیربرنج یا شله زرد را برای همسایگان میفرستند.
آیینهای جمعی نیز در این ماه رونق ویژهای دارد. در استان بوشهر، آش بوشهری، خرما، ارده، رنگینک و حلوا جزو جداییناپذیر سفرههای افطار و سحر مردم این استان است.
آیینهای پایانی ماه مبارک رمضان
یکی از منحصربهفردترین آیینهای رمضان در ایران، «کلیدزنی» یا «کاسمسا» در استان کرمان است. در این رسم که قدمت زیادی دارد و متأسفانه امروزه تقریباً به فراموشی سپرده شده است، زنی چادری بر سر میکشید و با یک پارچه سفید صورت خود را میپوشاند. او یک غربال بزرگ، یک آینه، یک قمقمه آب و یک قرآن کوچک بر سر میگرفت و با یک کلید به غربال میزد. وقتی به در خانهای میرسید، صاحبخانه با دیدن آینه درون غربال، به صورت خود نگاه میکرد و سپس هدایایی مانند شیرینی، قند یا پول درون غربال میگذاشت . در بیرجند نیز رسم مشابهی با نام «چهار درخت» برگزار میشود.
در آذربایجان شرقی و سمنان، رسم «کیسهدوزی» یا «کیسه برکت» در آخرین پنجشنبه یا جمعه ماه رمضان برگزار میشود. زنان و دختران خانواده دور هم جمع میشوند و کیسهای میدوزند و مقداری پول در آن میگذارند و دعا خوانده و بر آن میدمند. این کیسه را تا رمضان سال بعد در صندوق خانه نگه میدارند و معتقدند که این کار آنها را از فقر و تنگدستی حفظ میکند.
آیین عید فطر
در استان سیستان و بلوچستان، آیین «رحمهزونیکه» یا «رمضانخوانی» قدمتی بیش از هزار سال دارد. این آیین از اولین شب ماه رمضان به مدت ۲۱ شب متوالی برگزار میشود. در این مراسم، گروهی از نوجوانان و جوانان به سرپرستی ریشسفیدان محل، پس از نماز مغرب و عشاء تا نیمهشب به کوچهها میروند و در مقابل هر خانه، اشعاری در مدح امام علی (ع) و ماه رمضان میخوانند و برای سلامتی اهالی خانه دعا میکنند. اهالی خانه نیز در مقابل، خرما، آرد، نان یا پول به آنها هدیه میدهند که در پایان به نیازمندان و ایتام محل اهدا میشود.
آخرین جمعه ماه رمضان نیز برای مردم شیراز اهمیت ویژهای دارد. در مراسم «جمعه الوداعی»، مردم به مساجد میروند و دعا میکنند. دختران جوانی که آرزوی ازدواج دارند و زوجهای ناباروری که آرزوی فرزند دارند، در این روز برای برآورده شدن حاجات خود دعا میکنند. زنان باردار نیز اولین لباس کودک خود را در مسجد میدوزند و معتقدند این کار برای فرزندشان خوشبختی میآورد.
رمضان؛ آیینه تمامنمای فرهنگ ایرانی
آیینهای ماه رمضان در ایران، گنجینهای از فرهنگ، معنویت و همبستگی اجتماعی است. این آیینها اگرچه در گذر زمان دستخوش تغییر شدهاند، اما همچنان روحیه همدلی، نوعدوستی و ارادت به اهلبیت را در میان ایرانیان زنده نگه داشتهاند. ثبت و حفظ این آیینها نهتنها به پاسداشت هویت فرهنگی ایران کمک میکند، بلکه نسلهای آینده را با غنای فرهنگی و معنوی این مرزوبوم آشنا میسازد.
About The Author
