«چهارصندوق» و روایتی نمادپردازانه

محمد کرمی کارگردان نمایش «چهار صندوق» که این شب‌ها در تماشاخانه مهرگان روی صحنه است، در گفتگو با هیچ یک درباره روایت و جهان این اثر نمایشی توضیح داد: «چهار صندوق» درباره چهار قشر اصلی جامعه است؛ قشرهایی که هرکدام با رنگی مشخص معرفی می‌شوند. زرد نماد اندیشمند و روشنفکر، سبز نماد سنتی و مذهبی، سیاه نماد توده مردم و کارگر جامعه و در نهایت رنگی که به اقتصاددان و بازاری اشاره دارد. این متن در سال ۱۳۴۶ نوشته شده و تحلیل‌ها نشان می‌دهد که در بستر نقد حزب کارگر و توده کارگر آن دوره شکل گرفته است.

وی افزود: ما نباید این چهار قشر را به‌عنوان چهار شخصیت معمولی ببینیم، بلکه آنها نمایندگان اغراق‌شده و اگزجریت‌ترین شکل ممکن از این اقشار هستند. وقتی از اقتصاددان یا بازاری صحبت می‌کنیم، منظور یک فرد معمولی پولدار نیست، بلکه کسی است که اقتصاد بر پایه او می‌چرخد و بازار زیرمجموعه‌اش تعریف می‌شود. همین‌طور وقتی از کارگر حرف می‌زنیم، از پایین‌ترین سطحی صحبت می‌کنیم که بیشترین فشار و ظلم را متحمل می‌شود، در حالی که خود کارگر هم سطوح مختلفی دارد.

این کارگردان با اشاره به خط اصلی داستان گفت: نمایشنامه از ابتدا درباره یک خطر موهوم صحبت می‌کند؛ خطری که این چهار قشر هنوز آن را تجربه نکرده‌اند اما مدام درباره‌اش حرف می‌زنند. این پرسش مطرح می‌شود که اگر روزی به ما حمله شود یا اتفاقی بیفتد، چه کسی از ما دفاع خواهد کرد؟ نتیجه این نگرانی، خلق مترسکی است که به آن جان، اندیشه و مفاهیم مختلف داده می‌شود.

کرمی ادامه داد: مترسک در ادامه از خالقانش می‌پرسد اگر روزی از من ناراضی باشید چه می‌شود؟ پاسخ می‌شنود که نان و آب تو را قطع می‌کنیم. از همین‌جا بحران آغاز می‌شود و مترسک تبدیل به بلای جان آنها می‌شود و هرکدام از این اقشار را به شکلی از مسیر خارج می‌کند؛ اقتصاددان را با معامله، قشر مذهبی را با تزویر و ریا، روشنفکر را با تخریب و ایجاد این تصور که او هم در بازی مترسک است و توده کارگر را با سرکوب و شلاق.

وی با اشاره به ساختار نمایشی اثر بیان کرد: در ادامه چهار صندوق ساخته می‌شود و هرکدام از این اقشار در صندوقی به رنگ خودشان حبس می‌شوند، تا جایی که حتی فراموش می‌کنند زمانی یکدیگر را می‌شناختند. مترسک در این وضعیت به نظم دلخواهش می‌رسد. اما با صدای گریه توده کارگر، این صندوق‌ها یکی‌یکی باز می‌شوند. آنها ابتدا همدیگر را نمی‌شناسند، اما با دیالوگ به آگاهی می‌رسند و تصمیم می‌گیرند مترسک را نابود کنند. با این حال، در پایان نمایشنامه مشخص نمی‌شود که آیا مترسک واقعاً نابود شده یا نه.

کارگردان «چهار صندوق» درباره شیوه اجرایی خود گفت: آثار استاد بهرام بیضایی اساسا سبک واحدی ندارند و همواره تلفیقی از شیوه‌ها هستند؛ چه در سینما و چه در تئاتر. کارهای من هم همیشه نقد اجتماع و سیاست‌هایی بوده که از دل جامعه بیرون می‌آید، چون هیچ نظام قانونمندی بدون برآیند اراده مردم شکل نمی‌گیرد برای همین این متن را برای اجرا انتخاب کردم.

وی افزود: این تنها متنی است که خارج از نوشته‌های خودم کارگردانی کرده‌ام و دوست داشتم آن را در قالبی اکسپرسیونیستی، البته به‌صورت تلفیقی و نه کاملاً خالص اجرا کنم. از هر شیوه‌ای فقط آنچه برای رسیدن به مفهوم لازم بود، استفاده کردم. رنگ‌ها را گرفتم، اما نگذاشتم به موتیف‌های بسته و صریح تبدیل شوند. قرار نیست مثلاً لباس زرد یا سبز الزاما به مذهب یا تفکر خاصی اشاره مستقیم داشته باشد، چون هر تفکری اگر افراطی شود، می‌تواند آزاردهنده باشد.

کرمی تأکید کرد: این متن، متنی فرامرزی است. مهم نیست اقتصاددان کجای جهان زندگی می‌کند یا کارگر متعلق به کدام کشور است؛ در هر دوره‌ای، از فرانسه تا آمریکا در زمان فروپاشی اقتصادی، همین مناسبات تکرار شده است. به همین دلیل «چهار صندوق» می‌تواند در هر زمان و هر نقطه‌ای از جهان اجرا و فهم شود.

وی درباره تغییرات اعمال‌شده در متن گفت: من یک پایان به پایان استاد اضافه کرده‌ام، اما ترجیح می‌دهم درباره آن توضیح ندهم تا مخاطب خودش در سالن با آن مواجه شود. این تغییر از سر جسارت نسبت به متن نیست، بلکه برای نزدیک‌تر شدن اثر به مخاطب امروز انجام شده است. امروزه حتی اگر بخواهیم شکسپیر هم اجرا کنیم، نمی‌توانیم کاملا کلاسیک پیش برویم؛ باید شیوه اجرایی را متناسب با نسل جدید تغییر دهیم.

این کارگردان درباره دریافت مجوز اثر توضیح داد: مجوز اجرا پیش از درگذشت استاد بیضایی اخذ شده بود. از طریق دوستان و همراهان پروژه، از جمله خانم ملیکا مشعل به‌عنوان مشاور پروژه و با ارتباط‌هایی که با آقای شاهین گرگانی و سالن مهرگان وجود داشت، متن ارسال و مجوز دریافت شد.

کرمی در پاسخ به نگرانی‌ها درباره حساسیت اجرای آثار بیضایی گفت: طبیعی است که اجرای آثار ایشان همیشه با گارد و حساسیت همراه باشد. من از ابتدا به گروه اعلام کردم که این کار احتمالاً با حاشیه‌ها، جلسات متعدد و چالش‌های مجوزی روبه‌رو می‌شود، اما این‌ها برای من مسئله اصلی نبود. زندگی اساساً با ریسک معنا پیدا می‌کند و هنر هم بدون ریسک پیش نمی‌رود. پیش‌بینی می‌کنم بعد از اجرا، مخالفان و موافقان زیادی داشته باشیم؛ از کسانی که اساساً با بیضایی مسئله دارند، تا آنهایی که دوست داشتند این اثر را اجرا کنند اما موفق نشدند. جهان بر پایه تضاد شکل گرفته و همین تضاد است که آن را زیبا می‌کند.

کارگردان «چهار صندوق» درباره بازخورد مخاطبان گفت: ما در شرایطی اجرا رفتیم که حال عمومی جامعه خوب نیست و طبیعی است که سالن آن واکنش ایده‌آل را نداشته باشد. با این حال، بازخوردهایی که مستقیم از مخاطبان گرفتم رضایت‌بخش بوده است. مخاطبانی بودند که چند بار اثر را دیدند یا همراه خود تماشاگران جدید آوردند. برای من مهم‌ترین مسئله شنیدن نظر مخاطب، بدون پاسخ‌دادن یا جدل‌کردن است.

این فعال تئاتری در پایان تاکید کرد: بعد از پایان اجرای رسمی «چهار صندوق»، حتماً جلسه‌ای برای تحلیل آنچه رخ داده برگزار خواهم کرد. هیچ اثری در جهان وجود ندارد که همه با آن موافق باشند. همین اختلاف‌نظرهاست که گفتگو و اندیشه را زنده نگه می‌دارد.

نمایش «چهارصندوق» به نویسندگی بهرام بیضایی و کارگردانی محمد کرمی از ۱۴ بهمن اجراهای عمومی خود را آغاز کرده است و تا ۸ اسفند روی صحنه تماشاخانه مهرگان می‌رود.

شقایق وطنی، میلاد ‌قنبری، مرجان ‌صالحی، بهنوش ‌ناصرپور، ملیکا ‌مشعل، فریماه ‌پروانی و مرین علیزاده گروه بازیگران این نمایش را تشکیل می‌دهند.

عکس از وحید دهرویه است.