مسجد جامع عتیق، یادگار ۱۴ قرن معماری ایران در اصفهان است که اکنون نم و رطوبت خوره جانش شده؛ دردی که سالها گرچه عیان اما خاموش بود و هفته گذشته یک حادثه، پرده از شرایط دشوار آن برداشت؛ زخمی کهنه که با ترکیدن یک لوله آب سر باز کرد و عاقبت به چشم مسوولان آمد.
به گزارش هیچ یک _ نم و رطوبت، زخمی کهنه بر تن مسجد جامع اصفهان است که هفته گذشته با ترکیدن یک لوله آب سر باز کرد؛ زخمی که بر اثر بیتوجهی و نبود همگرایی برای حفاظت از یک اثر یگانه تاریخی جهانی، حالا ناسور شده است.
کمتر از ۲ سال پیش، در گزارشی زیرعنوان «گنبدخانه مسجد جامع عتیقِ اصفهان در آستانه تخریب قرار دارد» به بحران رطوبت صعودی در جانب شمال این اثر تاریخی، جایی که گنبدخانه «تاجالملک» قرار دارد، ورود کرد و به نقل از کارشناسان هشدار داد که اگر این آسیب بحرانی به حال خود رها شود به تهدید سازه منجر خواهد شد.
بحرانی که تنها محدود به شمال مسجد جامع نمانده و در گذر جانب جنوبی آن، جایی که مشرف به گنبدخانه نظامالملک است ریشه دواند، آنچنان که به گفته فعالان میراث فرهنگی در همان سال موجب ریزش دیوار و سقف یک خانه قدیمی در همسایگی این اثر تاریخی اصفهان شد.
شواهد و بررسیهای کارشناسان مرمت و میراث فرهنگی حاکی از آن است که نمِ کنارِ جدارههای مسجد از سالهای گذشته تبدیل به معضل مُزمن و سبب فرسودگی و پوک شدن ملات بین آجرها در برخی نقاط این اثر تاریخی شده است.
معضلی که به گفته کارشناسان، ریشه در کفسازی غیراصولی گذرهای پیرامون مسجد دارد؛ گذرهایی که حدود ۱۰ سال پیش اصلاح و کفسازی و نتیجه کار این شد که به دلیل ناتراز بودن سطح کوچه با سطح مسجد، از ۴۰ سانتیمتر تا حدود یک متر از جدارههای بنا به زیر کفسازی رفت و همین امر به گفته کارشناسان موجب نفوذ رطوبت به دیوارهها به ویژه در شمال و جنوب این اثر تاریخی شد.
پیگیری های ایرنا یک سال بعد و در تابستان ۱۴۰۴ بیانگر آن بود که معضل رطوبت همچنان در پایین دیوارها، بهویژه در گذر پشت مسجد جامع مشهود و حل این معضل در نبود همگرایی نهادهای مسوول مغفول مانده است، آنچنان که مدیر وقت پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق در پاسخ به پرسش های ایرنا گفته بود: «بررسیهای میدانی و مطالعات ادامه دارد و در این رابطه منتظر نتایج نهایی تحقیقات دانشگاه هنر هستیم، همچنین جلسات و مکاتباتی با شهرداری و اداره فاضلاب داشتهایم تا راهی برای دفع این رطوبت پیدا شود.»
عبدالرضا کارگر ابراز امیدواری کرده بود که با همراهی دانشگاهها و نهادهای خدماتی، به راهکاری عملیاتی برای مهار رطوبت مسجد جامع عتیق برسند؛ اتفاقی که در سایه نبود همافزایی و دغدغه حفاظت چنین اثر دردانهای به نتیجه نرسید تا اینکه فرونشستن گذر جنوبی مسجد برخی جرزها را دچار نشست کرد و عوارض ناشی از این نشست به شکل ایجاد و تشدید ترکها بر طاقها و تویزههای شبستان غربی گنبدخانه نظامالملک عیان شد.
با بحرانی شدن این شرایط و نشست مشهود گذر جنوبی مسجد در هفته گذشته، متولیان امر متوجه شکست لوله چدنی آب در این معبر شدند. لوله آبی که شاید یک یا ۲ ماه پیش ترکیده بود، همان روز با ورود مسوولان شرکت آبفا و در جریان تشکیل جلسه اضطراری مدیریت بحران استانداری اصفهان اصلاح شد اما نکته حائز اهمیت و مغفول مانده این ماجرا کجاست؟
گره کور کجاست
زنگ خطر رطوبتی که مزمن شده و به تعبیر کارشناسان آهنگ ناپایداری یک بنای ۱۴ قرنی را به صدا درآورده چرا تا این اندازه دیر از سوی مسوولان و متولیان امر شنیده شده است؟ در شهری که میراث فرهنگی اولین و برجستهترین دارایی آن است چرا بیتوجهی و نبود همگرایی به هنگام، در رسیدگی به معضلات میراث تاریخی، منجر به بحرانآفرینی میشود؟
بررسیها و گفتهها حاکی از آن است که نم و رطوبت در یک دهه اخیر در جسم و جان بخشهایی از مسجد ریشه دوانده و یکی از دلایل اصلی آن به گفته کارشناسان بیش از هرچیز به کفسازی گذرهای پیرامون مسجد باز میگردد؛ معضلی که با وجود برخی تلاشها از سوی بعضی از کارشناسان پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق، برای اصلاح آن طی سالهای گذشته ارادهای وجود نداشت.
از سوی دیگر به گفته حاضران در جلسه اضطراری مدیریت بحران استانداری اصفهان در محل مسجد جامع، با مکاتبه اداره کل میراث فرهنگی با دادستانی اصفهان، سازمان بازرسی در رابطه با معضل رطوبت این اثر تاریخی طی ماههای اخیر به ماجرا ورود کرده و بنا شده است که آبفا نتایج بررسیهای خود را اعلام کند؛ بررسیهایی که به گفته مدیر دفتر مطالعات و بررسیهای فنی این نهاد منتج به اعلام نبود هیچ گونه نشتی لولههای آب و فاضلاب در گرداگرد مسجد شد اما همه اینها در حالیست که میراث فرهنگی همچنان در کنار دلایل دیگر، نشتی و پوسیدگی انشعابات آبی را بر پیچیده شدن معضل نم و رطوبت مسجد محتمل میداند.
فریادهایی که شنیده نشد
در این پیوند یک پژوهشگر مرمت بناهای تاریخی که طی یک دهه گذشته پیرامون مسجد جامع عتیق طرحهای تحقیقاتی داشته است به ایرنا گفت: رطوبت یک عامل مزمن است مثل سرطانی که اول دردی را نشان نمیدهد اما خیلی آرام و پیش رونده است و ناگهان تبدیل به فاجعه میشود.
مائده کلانتری افزود: اگر برخلاف آنچه کارشناسان در رابطه با وضعیت نم و رطوبت مسجد جامع عتیق می دانند و هشدار می دهند، به داد اثر نرسند منجر به آسیبهای ساختاری جدی خواهد شد.
وی اظهار داشت: مسجد جامع سالها گرفتار رطوبت بوده و در این رابطه بارها هشدار دادهایم؛ هرجا که صدایمان میرسید با عکس، فیلم و توضیحات خطر رطوبت برای این اثر تاریخی را گوشزد کردم و گفتیم که این موضوع را نباید دست کم گرفت.
به روایت کلانتری، مسوولان پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق به این موضع واقف بوده اند و گویا نامه نگاریهایی هم پیشتر در توضیح شرایط پیش آمده با اداره کل میراث و ادارات مرتبط دیگر انجام دادهاند که نتیجه ای نداشته است.
وی تأکید کرد: آنچه هم اکنون اهمیت دارد، همگرایی دستگاههایی مانند آب و فاضلاب، شهرداری، اوقاف و میراث فرهنگی است که در همه سالهای گذشته نم و رطوبت مسجد را دست کم گرفتند چراکه این معضل چندین سال فعال بوده و شرایط مسجد را امروز بحرانی کرده است.
سنگینی بار نشست بر شانههای مسجد
کلانتری با اشاره به وجود رطوبت در جانب شمال و جنوب مسجد افزود: رطوبت ابتدا روی ملات ها اثر می گذارد و با ایجاد پوسیدگی در آن کارکردش را مختل میکند، از این رو ملات نمیتواند بین آجرها چسبندگی ایجاد کند و تحمل وزن آجرها را داشته باشد.
وی با بیان اینکه در مرحله بعد رطوبت روی آجرها هم اثر می گذارد و آنها هم دچار پوسیدگی میشوند، اضافه کرد: مسجد جامع به این مرحله رسیده که آجرهای مسجد در اثر فشار بار و مقاومتی که از دست دادهاند، خرد میشود و می ریزد؛ یعنی زیر دیوار که تمام وزن سازه روی آن است، خالی و پوک شده و همین موجب نشست نامتقارن طاقها میشود.
کلانتری تصریح کرد: وقتی رطوبت از جانب گذرها به جدارههای بنا نفوذ میکند، طاق سمت کوچه و درگیر رطوبت، دچار نشست میشود اما ستون های داخل شبستان نشست نمیکند که این همان نشست نامتقارن است، نشستی که موجب هویدا شدن ترک و بر هم زدن پیوستگی بنا میشود.
وی با بیان اینکه رطوبت در جانب شمال و شمال غرب طی سالهای گذشته با شدت بیشتری مشاهده شده است، اظهار داشت: هماکنون آجرهای جانب شمال غربی جایی که سرویسهای بهداشتی قرار دارند بر اثر رطوبت پوسیده و به وضوح خرد شدهاند؛ همچنین قسمت شمالی مسجد، جایی که گنبد تاجالملک قرار دارد، آجرها به شدت خراب و پایهها دچار نم و رطوبت است.
این پژوهشگر مرمت بناهای تاریخی ادامه داد: سمت جنوب مسجد، در کنار گنبدخانه نظامالملک به دلیل بزرگی گنبد برای کنترل رانش آن در دوران معاصر و نزدیک به صد سال پیش یک دیوار سنگی قطور چیده شده و به همین دلیل نمیتوان رطوبت را در این جهت از گذر پشت مسجد دید اما از داخل شبستان یا گنبدخانه نظامالملک قابل مشاهده است.
گنبد نظامالملک از سه سمت به شبستانها تکیه دارد و از جانب جنوب باز است و دیوار سنگی یاد شده به جهت احتیاط پشت آن بنا شده است.
به گفته کلانتری فرسایش ملات و آجر در داخل شبستان در جوار گنبد خانه نظامالملک و بر دیوار مشرف به گذر به وضوح مشخص است.
نظامالملک پایدار است اگر زیر پایش خالی نشود
این پژوهشگر مرمت بناهای تاریخی افزود: در جانب جنوب مسجد یک محراب گچی از مسجد اولیه ( مسجد متعلق به دوران خلفای عباسی با معماری عربی) وجود دارد که سال ۱۵۰ هجری بنا شده و آنچه بیم آسیب آن بر اثر رطوبت وجود دارد، این اثر است اما ترک خوردن گنبد نظامالملک به دلیل عظمت و استواری آن محتمل نیست.
کلانتری تصریح کرد: گنبد نظامالملک بسیار محکم و از نظر سازهای اصولی و مقاوم ساخته شده و باید گفت در طول زمان آزمونش را پس داده است و نمیتواند با این رطوبت دچار ترک و آسیب شود.
وی گفت: در جانب جنوب مسجد جامع، جایی که گنبدخانه نظامالملک واقع شده تا ۱۰ یا هشت سال پیش رطوبتی وجود نداشت اما بیشتر از این قسمت، جانب شمال و گنبد خانه تاجالمللک درگیر رطوبت است.
به فریاد تاجالملک برسید
به گفته کلانتری اگر به واسطه رطوبت گنبد تاجالملک ترک بخورد، این اثر نفیس که آجر به آجر آن طراحی شده، آسیب غیرقابل جبرانی را متحمل خواهد شد.
وی تأکید کرد: گنبدخانه تاجالمللک با این شرایط نم و رطوبت در فاصله بسیار کم از مسیر انتخابی عبور مترو قرار دارد و معلوم نیست با عملیاتی شدن این طرح و ارتعاشات ناشی از آن، وضعیت گنبد تاجالمللک با چنین رطوبتی تا چه اندازه بحرانیتر شود.
وی گفت: در رابطه با کف سازی گذر شمال مسجد جامع که گفته میشود شیب بندی آن دقیق نیست و آب باران و آبهای سطحی جمع و پشت گنبدخانه تاجالمللک جمع میشود باید گفت، بررسیها نشان می دهد در مواقع نبود بارندگی هم این رطوبت فعال وجود دارد.
کلانتری افزود: از این رو کف گذر باید برداشته شود تا ببینیم لولههای آب و فاضلاب دقیقا چه مشکلاتی دارد.
مشکل از نگاه این پژوهشگر، کف سازی دورتادور مسجد و به اصطلاح گذرهای پیرامونی است که به دلیل تراز نبودن با سطح مسجد و البته اجرای غیر اصولی، این اثر یگانه اصفهان و ایران را دچار مشکلات عدیده کرده است. به باور او باید کف گذر برداشته و لولههای آب و فاضلاب با وسواس کامل بررسی عمیق شود.
به گزارش ایرنا، مسجد جامع عتیق بنایی با قدمت هزار و ۳۰۰ سال است که در فهرست آثار جهانی قرار دارد.
مکانی که مسجد جامع عتیق اصفهان بر بنیان آن ساخته شده، یک آتشکده بوده است اما قدمت این مسجد تاریخی و بزرگ ایران به قرن دوم هجری باز میگردد. این مسجد مجموعهای از معماری دوران ایلخانی، سلجوقی، مظفری، تیموری، صفوی و قاجار است که همین امر باعث شده آن را موزه معماری ایران بدانند.
مسجد جامع عتیق در شمار پنج مسجد باشکوه تاریخ معماری دنیا و در فهرست آثار جهانی قرار دارد.
این مسجد دارای ۲ گنبد ارزشمند به نام تاجالملک و نظامالملک است که هر دو با «سبک معماری رازی» بنا شدهاند اما گنبد تاجالملک یا خاکی، کوچکتر از نظامالملک است و از نظر ظرافت و تناسب بر آن برتری دارد.
